De slachtoffers van autoritaire bazen

De theorie klinkt prachtig: succesvolle managers moeten het niet hebben van autoritair gedrag, maar van empathie en overtuigingskracht. Zo’n emotioneel intelligente leidinggevende die ook nog charismatisch en enthousiast is, krijgt volgens onderzoek het meest voor elkaar. Je zou denken dat dit type leidinggevende tegenwoordig de overhand heeft, maar zo is het niet volgens hoogleraar Manfred Kets de Vries. De opleidingen doen volgens hem veel te weinig aan de ontwikkeling van emotionele intelligentie. Kets de Vries zoekt de verklaring voor autoritaire leiders in hun ijdelheid, de Canadese psycholoog Altemeyer gaat een stapje verder. Ruim vijf procent van de bevolking heeft volgens hem de trekken van de autoritaire persoonlijkheid: sociaal dominant, conservatief en erg met zichzelf ingenomen. In leidinggevende posities is dit type zwaar oververtegenwoordigd - alle theorie ten spijt.
In een door deze psycholoog bedacht spelexperiment waar het om de toekomst van de wereld ging, meldden dit soort mannen (vrouwen scoren minder hoog) zich direct aan als de leider van hun team. De gevolgen waren desastreus: ze zetten alles op alles om hun eigen doelstellingen te bereiken, waren niet vies van machtspelletjes en gaven weinig of niets om de wensen en behoeften van anderen.
Zijn onderzoek werkte voor mij als eye-opener, beïnvloed als ik was door het ideaalbeeld van de emotioneel intelligente leider.
In mijn praktijk zie ik vaak de slachtoffers van dit soort leidinggevenden, onder wie veel vrouwen. Ze voelen zich beschaamd en vernederd. De minachting van hun leidinggevende slaat over op hun zelfbeeld: zij zijn niet goed genoeg. Ze blijven vaak langer bij zo’n baas dan goed voor ze is, omdat ze maar hopen dat het beter zal gaan en dat hij of zij hen zal erkennen als zij maar geen fouten maken en hun best blijven doen. Amanda, 28 jaar: ‘Ik dacht altijd dat het aan mij lag dat hij zo bot deed. Ik voelde me schuldig als iets niet af was, of als hij me een veeg uit de pan gaf vanwege een fout die ik had gemaakt.’ Juist bij autoritaire leiders gaan vrouwen vaak over hun grenzen heen, stellen ze te hogen eisen aan zichzelf uit angst anders afgewezen te worden.
Hetzelfde mechanisme dat ervoor zorgt dat vrouwen bij mannen blijven die niet deugen, speelt een rol in de relatie tussen leidinggevende en medewerkster: je blijft hopen dat de ander zijn of haar leven betert. Erken dat je alleen jezelf kunt veranderen door je er minder van aan te trekken. Lukt dat niet dan is solliciteren naar een andere baan de enige oplossing opdat je er niet zelf aan onderdoor gaat.

Carien Karsten is juriste en psychotherapeute

B. Altemeyer, Highly dominating, highly authoritarian personalities. The Journal of Social Psychology, 2004, Vol. 144, p. 412-447.

Opzij, December 2004