Column

Burnout en learned helplessness

‘Ik ben zelf reeds 1,5 jaar uit de roulatie met een zware burnout. Een burnouttraject bij HSK heeft helaas niet het gewenste effect gehad. De klachten blijven aanwezig en de belastbaarheid neemt niet toe ondanks dat ik zelf wel optimistisch van aard ben. Ik heb zelf wel eens het idee dat er iets in mijn hersenen kapot is gegaan door die lange stressperiode die vooraf is gegaan aan mijn instorten. Is hier wel eens onderzoek naar gedaan, en zo ja wat is prognose/behandeling?’, mailt een bezoeker van de website.
Deze bezoeker staat niet op zichzelf. Velen hebben last van vermoeidheidsklachten die maar niet overgaan en velen zoeken de oorzaak in het lichaam en eventueel de beschadiging van de hersens. Maar het zou wel eens anders kunnen zijn.
Afgelopen vrijdag, 4 oktober 2002, op een congres over whiplash en arbeid, stelde de neuropsycholoog dr. E. Matser van het Anna ziekenhuis in Geldrop voor de namen van de ziektes zoals whiplash, burnout, fibromyalgie en RSI af te schaffen en het vooral te hebben over het klachtensyndroom: pijnklachten en vermoeidheidsklachten en voor die klachten een adequate behandeling te bieden.
Chronische vermoeidheidsklachten die langer dan zes maanden duren, zou je dus kunnen scharen onder de noemer chronische vermoeidheid. Wat is nu het gevolg van chronische vermoeidheid? Langdurig tegen het verschil oplopen van willen en kunnen zorgt voor learned helplessness. Aangeleerde hulpeloosheid geeft gevoelens van somberheid, leidt tot energieverlies en inactiviteit. Het centrale denkthema van learned helplessness is: Ik kan het niet. Matser stelt dus dat de overtuiging Ik kan het niet, of in het geval van bovengenoemde burnoutpatiënt: Er is iets in mijn hersens kapot van grotere invloed is dan neurocognitieve vermogens die met het functioneren van de hersens te maken hebben.
Zijn verhaal deed me denken aan een journalist die twee jaar lang niet van burnout herstelde en de moed nog iets te kunnen had opgegeven.

Pas na twee jaar langzaam herstellen van burnout

Piet Tania, journalist, momenteel researcher, is drie jaar geleden ziek geworden. Hij was twee jaar thuis en is nu sinds kort weer aan het werk. Zijn klachten betroffen: extreme vermoeidheid, misselijkheid, hoofdpijn, slaapproblemen (hij werd ’s nachts veel wakker tussendoor), ontsteking van gewrichten, pijn in spieren, opgezette knieën, opgezette lymfeklieren, plotseling flauwvallen en spierzwakte. In het begin van zijn ziekte werd hij zwaarder, vervolgens viel hij in korte tijd dertig kilo af. Restklachten: soms hoofdpijn en pijn in de rug. Mentaal had hij last van een gevoel van leegte.

Achtergrond

Piet Tania was een schoolverlater. Op zestienjarige leeftijd ging hij van school af. Na een aantal jaren van alles ondernomen te hebben, besloot hij zijn opleiding af te maken en haalde hij met behulp van zijn vader het staatsexamen. Vervolgens studeerde hij aan de School van Journalistiek en kwam daarna terecht bij onder andere AT 5. Als journalist werkte hij keihard, deed zestien uur in acht uur (door bijvoorbeeld info door te verkopen aan de andere media) en stelde hoge eisen aan zichzelf. Hij wilde de beste zijn. De omgang met collega’s liep niet altijd plezierig. Hij had een grote mond en anderen dachten dat ze van alles tegen hem konden zeggen. Maar hij trok zich de dingen meer aan dan zij dachten.
Piet heeft naast zijn werk jarenlang de levensgevaarlijke hobby van rots beklimmen beoefend en verscheidene keren meegemaakt dat een mede-sporter gehandicapt raakte, een dwarslaesie aan de sport overhield of zijn leven verloor. Ook dit raakte hem, maar hij liet het niet merken.

Uit de burnout

Vlak voordat hij burnout raakte had hij gehoord dat zijn vriendin hem jarenlang bedrogen had. Hij had het niet gemerkt, zijn leven draaide om zijn werk. Van de ene op de andere dag zat hij burnout thuis. Twee jaar lang deed hij niets. Hij was teruggegaan naar zijn ouderlijk huis en zijn moeder verzorgde hem.
Piet dacht dat hij niets meer kon, na twee jaar was hij nog even moe als in het begin. ‘Ik kan niets meer’, was zijn overheersende gedachte. Soms dacht hij dat hij er beter een einde aan kon maken. Piet Tania is uit zijn burnout gekomen doordat een vriend uit zijn jeugd hem hoop heeft gegeven. Die vriend liep hij toevallig in het dorp tegen het lijf. Zijn vriend schrok van hoe hij er uitzag, zo afgevallen als hij was en futloos. Zijn vriend trok zich zijn lot aan en gebruikte methoden die hij als sportcoach gebruikte bij overtrainde sporters. Hij schreef Piet precies voor hoeveel hij moest bewegen per dag en wat hij moest eten. Of hij nu energie had of niet, hij moest het programma volgen. Achteraf zegt Piet dat een van de belangrijkste factoren in zijn herstel is geweest dat zijn vriend hem hoop gaf. Zelf had hij de moed al opgegeven, maar zijn vriend was er zeker van dat hij door het programma te volgen zou herstellen. En dat is gebeurd.

Conclusie

Uit de ziektegeschiedenis van Piet Tania haal ik een paar dingen die ook anderen die langzaam herstellen van burnout kunnen helpen:

Blijf geloven in je herstel en daag fatalistische gedachten uit. Door geleidelijk meer te bewegen krijgt iedereen meer energie. Begin bij wat je nu kan en breidt dat iedere dag of iedere week geleidelijk uit.
Zoek iemand, liefst een vriend, maar het kan ook een fysiotherapeut zijn, die je wil coachen, die je niet alleen steunt maar ook hard is, die erop staat dat je je aan een programma houdt.
Stel een programma op dat losstaat van pijnklachten en vermoeidheid, maar dat erop gericht is langzamerhand je energie op te bouwen.
Doe nooit meer dan dat het programma voorschrijft, ook al voel je je overlopen van energie.
Houd een logboek bij over verbeteringen, want veel mensen zien de kleine verbeteringen over het hoofd, omdat ze teleurgesteld zijn over het tempo van herstel.
Zoek na de reïntegratie in het werk geestelijk de uitdaging, want anders blijf je gestresst vanwege onderbelasting. Dit kan leiden tot gevoelens van leegte en zo de spiraal van learned helplessness opnieuw in gang zetten.