De geluksthermostaat

Een lezer van de vorige column 'Geluk kun je leren' wees mij op een artikel in NRC Handelsblad van 23 maart met de kop 'Gelukkig zijn kun je niet leren' Het onderzoek waar de krant naar verwijst veronderstelt dat karakter en aanleg meer zeggen over de mate waarin we ons gelukkig voelen dan de dingen die we meemaken. Het achterliggende idee is dat bij ieder mens de 'geluksthermostaat' op een vaste waarde is afgesteld. Het kan zijn dat je je na een prettige gebeurtenis, zoals een huwelijk, gelukkiger voelt dan na een akelige gebeurtenis, maar na verloop van tijd zal je geluksthermostaat weer zijn eigen vaste waarde aannemen.

De onderzoekers hebben nog geen overtuigend bewijs gevonden voor hun 'set point model', maar laten we aannemen dat het idee van de geluksthermostaat klopt. Zou dat betekenen dat het geen zin heeft om je in te zetten voor je eigen geluk?

Een vergelijking kan hier misschien verhelderend werken. Wie wel eens aan de lijn doet kent het zogenaamde jojo-effect: bij het volgen van een bepaald dieet kun je zo een paar kilo's kwijt te raken. Maar na een tijdje vliegen ze er weer aan. Ook ons stofwisselingssysteem kent een zeker evenwicht. Je lichaam streeft ernaar het eigen 'natuurlijke gewicht' te herstellen. Je kunt daar alleen echt iets aan veranderen als je definitief op een andere, gezondere eetgewoonten overstapt..

Zo werkt dat ook met geluk. Het zou best kunnen dat ieder zijn eigen 'natuurlijke' geluksevenwicht heeft - dat je door aanleg, karakter en aangeleerde gewoonten zo bent geconditioneerd dat je steeds rond een zelfde geluksniveau blijft cirkelen. Maar dat wil niet zeggen dat je die conditionering niet kunt doorbreken. Ook op dit terrein worden er veel gouden bergen beloofd, maar blijken er uiteindelijk geen wonderdiëten te bestaan. Wie werkelijk iets wil veranderen moet daar hard voor werken en dat lang volhouden. Werken aan geluk is een levenslang proces, zegt Aristoteles. Telkens weer moet je nagaan welke gewoontes je geluk bevorderen en welke dat juist niet doen. En wat op het ene moment in je leven goed blijkt te werken, kan op een ander moment juist tegen je werken. Vandaar dat je de zorg voor jezelf je leven lang moet voortzetten.

Ook de Dalai Lama is ervan overtuigd dat geluk iets is dat je kunt leren. 'Door dit leerproces, het nagaan welke gedachten en emoties waardevol en welke schadelijk zijn', zegt hij, 'ontwikkelen we geleidelijk aan een grote vastberadenheid om te veranderen, waarbij we denken: nu ligt het geheim van mijn eigen geluk, mijn eigen goede toekomst, in mijn eigen handen. Ik moet die kans niet laten schieten!' (De kunst van het geluk, Howard Cutler en de Dalai Lama).

Het idee dat geluk iets is dat je kunt leren, is niet typisch christelijk, we vinden het vooral bij de oude Grieken en boeddhisten. De achterliggende gedachte is dat je zoveel mogelijk moet zien te maken van het leven dat je nu leeft, dat je zelf verantwoordelijk bent voor je leven, en dat je zelf ook vorm kunt geven aan je leven. Je lot ligt niet vast en het geluk komt niet uit de hemel vallen.

Gerard Smit, filosoof, schreef samen met Carien Karsteb Sabbatical, van droom naar daad. Elmar, 2001