Het kan altijd beter
het moét niet .
Carien Karsten, Midi december 2006

Iemand een perfectionist noemen is meestal niet als compliment bedoeld. Dat is jammer, want er is op zich niets mis met de wens om iets perfect te doen. Het kan zelfs een positieve kracht zijn, zolang je er maar niet in doorschiet.

Een van de grootste modeontwerpers van de twintigste eeuw, couturier Christobal Balenciaga, kon er hoogstpersoonlijk 24 uur mee bezig zijn een mouw goed in een jurk te krijgen. De klanten roemden hem niet alleen vanwege zijn vernieuwing, maar ook omdat zijn kleding altijd perfect paste. Het perfectionisme hielp hem zichzelf te overtreffen en zijn dromen te realiseren. Veel mensen kunnen in hun beroep niet zonder. Denk aan medisch specialisten, piloten, topkoks, kunstenaars, eindredacteuren en schrijvers. Zonder hun obsessie voor het detail, accuratesse, kritische inslag en hun angst om fouten te maken waren ze niet gekomen waar ze nu zijn.

Maar de drang naar het volmaakte kan je ook de afgrond in storten. Neem de Amerikaans-Griekse sopraan Maria Callas. Zij eiste veel van anderen, maar nog meer van zichzelf. Ze kon het niet verdragen als haar stem een tikkeltje minder perfect was. Tijdens een uitvoering van de opera 'Norma' verliet ze het toneel nog voor de voorstelling was afgelopen. De hele kunstwereld stond op z'n kop. Een blamage, dat ze zomaar wegliep terwijl de Italiaanse president in de zaal zat én de Italiaanse kunstelite! Callas' reputatie raakte erdoor beschadigd, en het was gedaan met haar carrière. Na door Onassis gedumpt te zijn voor Jacky Kennedy trok ze zich terug in Parijs en stierf op 53-jarige leeftijd aan een overdosis slaapmiddelen.

Alledaags perfectionisme
In het onlangs verschenen boek 'Toujours mieux!, psychologie du perfectionisme' beschrijft de Franse psychiater en psychotherapeut Frédéric Fanget de positieve en de negatieve kanten van het perfectionisme. Hij omschrijft het als dat stemmetje binnen in ons dat zegt dat het altijd beter kan.

Perfectionisme is voor een deel aanleg. Sommige kinderen worden geboren met eigenschappen als ordelijkheid, netheid, oog voor detail en behoedzaamheid. Met het puntje van de tong uit de mond zitten ze een tekening in te kleuren, waarbij ze van zichzelf binnen de lijntjes moeten blijven. Daarnaast heeft ook het gezin invloed op het ontstaan van perfectionisme. Ouders en familie kunnen een kind tot topprestaties stuwen, maar als ze alleen oog hebben voor die topprestaties en bij een goed rapport vragen waarom een acht geen negen is, is de kans groot dat het met de prestaties bergafwaarts gaat.

Ook de school en de maatschappij spelen een rol. Niets is frustrerender dan een schoolrapport terug te krijgen met de opmerking: 'kan beter'. Maatschappelijk wordt perfectionisme bekrachtigd door bijvoorbeeld de - vaak onuitgesproken - boodschap dat je er volmaakt uit moet zien. Als je maar het juiste parfum draagt, de juiste lippenstift bezit en meegaat met de laatste modetrends. Zelfs mannen moeten tegenwoordig aan de antirimpelcrème! Het eeuwige geluk valt je ten deel bij het bereiken van die perfecte staat.

Onhaalbare doelen
Het kan ook misgaan. Alice, topregisseur, begon haar loopbaan als secretaresse. Ze groeide op in een middenstandsgezin, waar verder leren ongebruikelijk was. Ook al kon ze goed leren, na haar VWO moest ze gewoon aan het werk. Alice verzette zich tegen het milieu waar ze uit kwam, ze zou wel eens laten zien wat ze kon. Ze spaarde geld, zegde haar baan op en zette alles op alles om de kunstacademie te doorlopen. Doorzettingsvermogen, discipline - op het fanatieke af - en koppigheid zorgden ervoor dat ze haar doel bereikte.

Maar toen ze opeens te horen kreeg dat de organisatie waar ze voor werkte haar niet meer kon gebruiken "omdat ze een monomane grijze muis was geworden en weinig vernieuwend en creatief werk meer afleverde", kon ze dat niet relativeren en viel in een diep gat. Haar werk betekende alles voor haar, voor vrienden had ze nooit tijd.

Haar talent voor het volmaakt uitvoeren van een taak keerde zich nu tegen haar. Het was domweg niet mogelijk alles te beheersen en te controleren én nog supercreatief te zijn ook. Doordat ze erop gericht was altijd binnen de door haarzelf uitgezette lijnen te blijven, miste ze de flexibiliteit en het aanpassingsvermogen om met veranderingen in de tijd, in de technologie en in haar omgeving om te gaan. Ze speelde teveel op zeker, meed risico's en verviel daardoor in herhaling. Ze klampte zich vast aan datgene waar ze heel goed in was.

Volgens psychiater Fangent keert het perfectionisme zich tegen je wanneer je je eigen fouten en falen overdrijft en je voor jezelf onhaalbare doelen stelt. De doorgedraaide perfectionist stelt overdreven eisen aan anderen en is chronisch ontevreden over zichzelf. Wat je doet, is nooit goed genoeg. En door je teveel op de details te richten komt er steeds minder uit je handen. Kortom: perfectionisme schiet uit de bocht als je angstvallig vasthoudt aan een ideaal omdat je bang bent anders niet meer gewaardeerd te worden. Om baat te hebben bij je perfectionisme, moet je het dus ook kunnen relativeren.

Hoge werkeisen
Perfectionistes zijn er in soorten en maten. Zo is er de prestatieperfectioniste. Ze stelt hoge eisen aan haar prestaties. Om een zekere waarde te hebben, moet ze perfect zijn. Ze doet daardoor veel langer over een taak dan een ander en is daardoor minder productief. Als ze kunstenaar is, zal ze niet veel schilderijen aan de buitenwereld tonen, want het werk is nooit goed genoeg. Als ze een fout maakt, denkt ze meteen dat ze helemaal niets kan, nooit iets heeft gekund en nooit iets zal kunnen.

Diane is zo'n prestatieperfectioniste. Ze werkte als secretaresse bij een gemeentelijke instelling. In perioden van weinig werk gaf ze de planten water, zette koffie, archiveerde de stukken of typte iets uit. Ze hield tijd over en dat maakte haar erg narrig. Met haar leidinggevende ging ze een machtsstrijd aan, want ze vond dat die haar interessantere, uitdagender klussen moest geven. Deze voelde er niets voor haar werk te geven dat niet onder haar functieomschrijving viel en vond dat ze blij moest zijn niet overbelast te raken door haar werk.

Doodmoe van te weinig werk kwam Diane 's avonds thuis. Een vriendin adviseerde haar de vrije tijd in het werk te benutten voor het zoeken naar een uitdagender baan, het werken aan opdrachten voor haar studie en het netwerken in de organisatie. Door de werktijd onder andere te gebruiken voor het verfraaien van haar curriculum vitae lukte het Diane een andere baan te krijgen. Tijdens het sollicitatiegesprek voor de nieuwe functie gaf Diane aan dat perfectionisme haar zwakke punt was, dat ze hoge eisen aan zichzelf stelde. Maar dat, zei ze, vormde in de geboden baan geen probleem. Deze was zo uitdagend en dynamisch dat haar perfectionisme alleen maar productief kon zijn. De lat hoger leggen was voor Diane de oplossing. Zo kon ze voldoening ervaren in haar baan.

Kiezen voor jezelf
De sociaal perfectioniste wil tegenover niemand te kort schieten. Ze werkt over om een zieke collega te vervangen, is altijd aanwezig voor de kinderen, zorgzaam voor de echtgenoot en een ideale schoondochter. Aardig voor iedereen, maar dan wel met het idee anders niet geaccepteerd te worden. Het streven naar erkenning staat vaak het eigene in de weg, de sociaal perfectioniste wil voldoen aan het ideaalbeeld waarop volgens haar anderen haar afrekenen.

Topregisseur Alice vond erkenning door anderen het allerbelangrijkste. Ze wilde erkend worden voor het standbeeld dat ze wel voor zichzelf had opgericht maar waar ze dacht nooit aan te kunnen tippen. De buitenwereld - haar collega's en vrienden - moest haar onzekerheid over zichzelf compenseren. Maar die wilden alleen maar dat ze een beetje relaxt en creatief zou zijn.
Alice verzette radicaal haar bakens. "Ik wilde het altijd goed doen. Nu wil ik doen wat goed voelt." En daarmee voldeed ze ook nog eens aan de wensen van belangrijke anderen in haar leven.

Leren loslaten
De controleperfectionist moet de buitenwereld beheersen, omdat er anders van alles mis kan gaan. Dit type maakt eindeloos lijstjes, spreadsheets of schema's, wil alles voorzien en stelt daardoor het echte werk uit. De vriendinnen Petra en Robin verhuisden samen naar een appartement. Petra wilde niets aan het toeval overlaten en bereidde de verhuizing tot in de puntjes voor. 's Ochtends bij het wakker worden vertelde ze Robin al over wat er allemaal nog moest gebeuren. De klussen voor Robin printte ze dagelijks uit. Hun relatie stond onder druk, Robin besloot de boel de boel te laten, fietste naar zee en belde aan het einde van de dag op dat ze aan zee bleef eten.
In eerste instantie zei Petra dat het onmogelijk voor haar was ook naar zee te komen: teveel klussen. Later belde ze dat het een goed idee was en dat ze eraan kwam. Petra liet los en dat redde hun relatie. Aan tafel zei Robin hoe blij ze was dat Petra het kon loslaten. Maar ze moest geen Simone Signoret worden. Die zat ooit met haar minnaar aan een diner waar ook Marilyn Monroe aanwezig was. Haar minnaar had alleen maar oog voor Marilyn. Simone Signoret zag dat de strijd niet te winnen was en besloot vanaf dat moment dat het helemaal geen zin had zich nog ooit op te maken of aan de lijn te doen.

Advies
De drie vormen van perfectionisme zijn vaak hardnekkige reactiepatronen. Je hebt je hersenen als het ware geprogrammeerd op een bepaalde manier van denken over jezelf, je verleden en je toekomst. Je staat er niet bij stil dat het ook anders kan, het voelt eigen en je gaat ervan uit dat iedereen zo denkt en voelt. Voor alle types geldt: denk aan de balans, ga ontspannen en doe wat je leuk vindt.

Constructief perfectionisme

* Je kent jezelf, met je goede en minder goede kanten.

* Je doelen zijn haalbaar.

* De hoge eisen zijn vooral gericht op jezelf en niet op je omgeving.

* De accuratesse en het oog voor detail zijn doelgericht, zinvol.

* Je accepteert fouten en leert ervan.

* Vrije tijd en werk zijn in balans.

* Je kunt je gelukkig voelen en plezier beleven.

* Met je streven naar volmaaktheid kwel je niet je collega's of anderen.

* Je kunt van gebaande paden afwijken, vernieuwend en creatief zijn.

Download vragenlijst Perfectionisme >>>

CREDIT: Frederic Fanget, 'Toujours Mieux! Psychologie du perfectionisme', Odile Jacob uitgeverij, €20,90.
Onlangs verscheen bij uitgeverij Thema het boek 'De mythe van perfectionisme' van Bert en Anna van Dijk, over nut en nadeel van perfectionistisch gedrag, €16,50.