Het raadsel vrouw

Veel publiciteit krijgt het onderzoek Gezondheid en Leefstijl 2002 van het Centraal Bureau voor de Statistiek. NRC van 17 juni kopt op pagina 3: De vrouw als stresskikker. Vrouwen willen alles, maar zorgen slecht voor zichzelf, is de teneur. Gevolg: ze lijden bijna twee keer zo vaak als mannen aan slapeloosheid en anderhalf keer zo vaak aan hoofdpijn, moeheid en rugpijn. Het zijn vooral jonge vrouwen tussen de 25 en 44 jaar die vaak last hebben van lichamelijke klachten of malaisegevoel. Van de 25 ot 34-jarige vrouwen heeft meer dan de helft last van hoofdpijn. Bij de 35 tot 44-jarige vrouwen lijdt 55 procent aan moeheid, aldus de NRC.
Inge de Boer (38) illustreert in de krant de vrouw die roofbouw op zichzelf pleegt en dat bekoopt met lichamelijke klachten, waarvoor geen medische oorzaak is te vinden. 'Ze lijdt aan niets', zegt haar vriend. Ze heeft last van hartkloppingen. Niet dat ze lichamelijk wat mankeert, dat is uitgebreid onderzocht door de cardioloog. Maar wel bonkt haar hart 's avonds om de paar slagen. Ze kan medicijnen slikken om het hart te behoeden voor een te grote activiteit. Maar dat wil ze niet. Net als veel vrouwen houdt ze er niet van problemen weg te slikken. Ze denkt dat het wel weer overgaat. Ze zegt: ' Ik kan blijven functioneren.' In juli neemt ze drie weken onbetaald ouderschapsverlof.
Typerend voor het sluimerende proces van burnout. Telkens weer denk je het proces te stoppen, doordat je even vrij neemt of een klus hebt afgerond of doordat je perspectief hebt op een andere baan. Maar je beseft niet dat je ongemerkt een treedje lager komt op de ladder van welzijn en geluk. Maar dit tussen haakjes, ik wil het over iets anders hebben.

Drie duidingen
Je kunt met de onderzoeksgegevens verschillende kanten op. Een mogelijkheid is de gegevens vooral te interpreteren als: vrouwen leiden (lijden?) een stressvol bestaan en laten ze daar toch mee ophouden om wat beter voor zichzelf te zorgen. Dat is ook de teneur van het NRC artikel. Licht onbevredigend, want tegelijkertijd denk je: en mannen dan? En onze moeders die ook al twee keer zo vaak depressief waren als mannen? Niets nieuws onder de zon.
De tweede duiding betreft de socialisatie van de vrouw. Ze vragen sneller om hulp dan mannen, durven zich kwetsbaarder op te stellen, ze hoeven zich niet groot te houden. Die houding werpt z'n vruchten af: vrouwen leven langer dan mannen. Minpuntje is dat velen zullen denken: wat een aanstelsters. Zeker als je weet dat vrouwen 90% vormen van de groep patienten met fibromyalgieklachten, een ziekte waarin pijnklachten overheersen, ook wel reuma van de weke delen genoemd. Onlangs nog beweerde een hoogleraar in de NRC dat als we fibromyalgie als diagnose schrappen, we er ook geen last van hebben. Want medisch aantoonbaar is de ziekte niet.
De laatste duiding is dat de emancipatie nog niet is voltooid, de zorgtaken tussen mannen en vrouwen zijn nog niet goed zijn verdeeld, de zorg voor de kinderen vooral terechtkomt op de zwakste schouders.
Voor alle drie de duidingen valt wat te zeggen en misschien komt het in de kern hierop neer: de maatschappelijke waardering van de moeder-kind relatie is een bron van chronische stress.

Ontaarde moeder
Laat ik de invloed van de maatschappelijke waardering van de moeder-kind relatie met een persoonlijk voorbeeld illustreren. Gisteren vertrok mijn zoon voor 9 weken naar de USA en de avond ervoor hield hij een afscheidsetentje. Bij de ouders van zijn vriendin. Het wringt een beetje, dat je als moeder niet zelf het afscheidseten organiseert, maar ik deed m'n best en sneed samen met m'n zoon in de vreemde keuken de mango's voor het dessert.
'Wie zwaait je uit?', vroeg mijn schoonzus. 'M'n vader en m'n zusje, m'n moeder kan niet, die geeft een lezing.' 'Ontaarde moeder', werd er gelachen.
Mijn dochter deed er een schepje bovenop: 'Toen ik voor een jaar naar Australië vertrok, gaf je ook al een lezing. Je geeft wel veel lezingen, hè, mam?'
Nou, dat valt wel mee, maar je kunt een lezing die je een half jaar van te voren afspreekt, moeilijk verzetten.
Mijn man zei later: 'Als ik nu een training had gegeven en niet naar Schiphol had kunnen gaan, had niemand vreemd opgekeken. Maar jij als moeder hoort te gaan.'

Dit voorbeeld illustreert dat mannen en vrouwen te maken hebben met een cultuur die het moederschap hoog waardeert en hierin vooral een taak voor de vrouw ziet weggelegd. Dat geeft spanning, het schuldgevoel wordt van binnenuit gevoed door je eigen gedachten, maar ook door de reacties van anderen. Mijn eigen ervaring is dat ik die spanning vaak wegdruk en dat een opmerking van een ander, in dit geval mijn man, me ervan bewust maakt.
In het relaas van Inge de Boer, psycholoog, moeder van twee kinderen en een stiefdochter, komt de man aan bod: ze ging een keer kamperen met haar vriend Hans zonder de kinderen in Bergen aan Zee en verder zegt hij dat ze lijdt aan niets.
De fundamentele trekken van een cultuur, waarin het moederschap voor vrouwen zo'n exclusieve waarde heeft, verander je niet zomaar. De prijs die je ervoor betaalt zijn de onbestemde gezondheidsklachten van vrouwen, hun veelvuldig doktersbezoek en hun onevenredig hoge instroom in de WAO. Maar het is onzin dit alleen aan vrouwen te wijten en hen als stresskikkers te stigmatiseren.