Reppen of rusten

Deze week werd ik door een journaliste gebeld over het shoppen op tweede Paasdag. De grote meubelboulevards langs. Waarom doen mensen dat toch, worden ze daar gelukkig van? Het artikel Stressen of relaxen: neurochemische aspecten van bedrijvigheid en rust (M. Tops e.a., Gedrag & Organisatie, februari 2004) geeft inzicht in waarom sommigen de drukte verkiezen van het warenhuis en anderen zich in huis verschansen om eindelijk te rust te vinden om een goed boek te lezen.

Besteden van energie
We laten ons in onze energiebesteding door drie neurotransmittersystemen leiden: het dopaminesysteem, het serotoninesysteem en het adrenalinesysteem. Alle drie de systemen zijn afkomstig uit evolutionair zeer oude hersendelen: de hersenstam. Op dit niveau zie je een hele primitieve tweedeling in ons gedrag: we verbruiken energie door te vechten of te vluchten en we besparen energie door te rusten.
Het dopaminesysteem doet ons energie verbruiken, het stuurt aan op gedrag dat belonend kan werken. Plezier en positieve opwinding kenmerken het dopamine systeem.

Besparen van energie
Het serotoninesysteem bevordert gedrag dat gericht is op het behouden van energie: je hebt behoefte aan je terugtrekken in een veilige omgeving. Lekker met een boek op de bank en even helemaal niets hoeven. Je tankt bij na een inspannende tijd op het werk, een tentamenperiode of drukte in het gezin.

Mobilisatie in noodsituaties
Het derde systeem, het adrenalinesysteem, mobiliseert energie in reactie op een bedreigende situatie. Het is alle hens aan dek. Het bevordert gespannen gedrag en angst is ermee verbonden. Deadline-activiteiten zijn bekende voorbeelden van adrenalinegestuurd gedrag. Je wordt niet aangetrokken tot de activiteit, je maakt dus geen dopamine aan. Maar: je bent bang dat als je het nu niet doet, je je deadline niet haalt en je misschien wel ontslagen wordt. Dus je forceert jezelf. Het te vaak en te lang gebruik maken van dit mechanisme kan uiteindelijk tot schade aan het organisme leiden.

Wat gebeurt er nu als je gaat winkelen op Tweede Paasdag? Allereerst maak je dopamine aan, je verheugt je op de plezierige activiteit. Maar je hebt er niet op gerekend in de file te staan en in de drukte. Je hebt er ook niet op gerekend overweldigd te worden door het aantal prikkels en keuzemogelijkheden. Dus al snel schakelt je lijf over op het adrenalinesysteem. Het adrenalinesysteem onderdrukt de beide andere systemen, je voelt nog wel opwinding, de rush, maar het plezier is weg. In de drukte vraag je je vertwijfeld af waar je aan begonnen bent. Doodmoe kom je thuis. Als je op dinsdag na Pasen met je werk begint, voel je je niet uitgerust.

Het winkelen op Tweede Paasdag is maar een voorbeeld om te illustreren welke mechanismen te pas komen bij het energieverbruik of het energie sparen. In het werk gebeuren soortgelijke dingen, bijvoorbeeld wanneer door tijdsdruk steeds meer een beroep wordt gedaan op je adrenalinesysteem in plaats van de dopamine. Op zich vind je je werk leuk, maar de tijdsdruk of het gebrek aan pauzes maakt dat het je tegen begint te staan. Wees je er dan bewust van dat je je energie mobiliseert en dat de motor angst is. Weet ook wat de gevolgen zijn: het lukt je steeds minder om tot rust te komen en je ertoe te zetten leuke dingen te doen. Terwijl juist dat nodig is om te herstellen.

Kun je dus maar beter thuisblijven en chocolade paaseitjes gaan zoeken? In chocola zit een cafeïneachtige stof en daardoor voel je je energieker. Met het chocola eten komen ook andere stoffen vrij die je een plezierig gevoel geven, zelfde soort stoffen als bij vrijen opgewekt worden. Het is dus zeker een alternatief, maar… teveel chocola leidt tot hoofdpijn. Dus activeer je dopamine door jezelf de vraag te stellen: waar heb ik nog meer zin in?