Shopaholic en burnout

De kernsymptomen van burnout zijn fysieke uitputting, emotionele labiliteit, gevoelens van vervreemding en verminderde competentie. Maar heel regelmatig komen ook andere symptomen voor, die bijvoorbeeld als functie hebben spanning te verminderen of een gevoel van leegte te verdrijven. Koopverslaving kan op korte termijn de spanning doen zakken, maar versterkt op den duur de ellende waarin iemand zich bevindt. Het verraderlijke is dat therapeut en cliënt zich vaak helemaal niet bewust zijn van de koopziekte, want burnout staat op de voorgrond en vraagt alle aandacht.

Burnout

Peter, 36 jaar, hoofd van de inkoop van een groot modeconcern, stortte twee jaar geleden plotseling in. Hij had twaalf jaar dag en nacht voor het bedrijf gewerkt. Van de ene op de andere dag zei het vak hem niets meer, het plezier in de mooie stoffen was helemaal verdwenen. Onbegrijpelijk, het was helemaal dood, zegt hij. Hij voelde niets meer als hij de stoffen betastte. Kort daarvoor waren er op het werk wel wat vervelende dingen gebeurd. Zo was de directeur bezig het bedrijf te verkopen. Peter ervaarde dat als een bedreiging, want hij was niet meer zeker van zijn plek. Hij had geen zin onder een ander hoofd inkoop te gaan werken. Hij voelde zich verraden door de directeur omdat hij hem voor een voldongen feit had gesteld. Het vertrouwen was weg. Behalve interesseverlies, had Peter als klachten dat hij volledig uitgeput was, heel erg verstrooid, gedesoriënteerd en in de war. Hij kon zijn fiets niet meer vinden of was vergeten die op slot te zetten, de auto parkeerde hij op een plek waar die anders nooit stond en sleutels verdwenen in de koelkast. Als z'n vriendin 's ochtends iets met hem afsprak, moest ze hem overdag bellen om hem er aan te herinneren, anders vergat hij het zeker. Hij kon niet meer op de namen komen van goede vrienden. Zijn stemming was erg somber, hij voelde zich verdrietig, had het gevoel een flapdrol te zijn, het niet gemaakt te hebben in het leven. Iedereen had nu een groot appartement, waarom zat hij nog op zo'n stomme huurwoning? Op spanning reageerde hij met verslavingsgedrag: veel sex, veel drinken en veel kopen. Om te herstellen van burnout was Peter gaan sporten, hij was in psychotherapie gegaan en had van de uitkeringsinstantie carrièrecounseling gehad. Ondanks deze interventies voelde hij dat hij vastgelopen was. Want hij was nog steeds erg gespannen en uitgeput. In zijn omgeving reageerden mensen verbaasd en ongeduldig omdat hij nog niet beter was: voor een burnout staat toch maximaal een jaar?

Shopaholic

Omdat Peter's belastbaarheid in de twee jaar dat hij ziek thuis zat nauwelijks was toegenomen, ben ik van voren af aan begonnen en heb hem gevraagd een dagactiviteitenschema bij te houden. Het is een schools lijstje en bestaat uit een matrix met horizontaal de dagen van de week en verticaal de uren, van 7.00 uur 's ochtends tot 1 uur 's nachts (zie voor een voorbeeld mijn boek omgaan met burnout). Ook vroeg ik hem met een kleurtje aan te geven welke activiteit energie vrat. Na een week kwam hij met een ingevuld schema terug. Wat bleek? Na iedere energievreter ging hij shoppen. Op maandag was hij naar het arbeidsbureau geweest om zich in te schrijven voor werk. Daarna voelde hij zich rot en ging de stad in om te winkelen, naar de Bijenkorf. Van 13.00 uur tot 18.00 uur. Op dinsdag had hij een conflict met zijn benedenbuurman en deed hij van 15.00 tot 17.00 uur boodschappen. Op woensdag viel hij uit tegen zijn vriendin en ging naar een kledinguitverkoop. Op donderdag crashte zijn printer en kreeg hij een gevoel van machteloosheid. Gevolg: een hele middag shoppen. Ook de vrijdag en zaterdag gingen gedeeltelijk op aan shoppen. Hij kocht een vest, een memobord, spullen voor de huishouding die hij niet nodig had. Bijvoorbeeld bij Blokker een nieuw afwasteiltje terwijl de vorige er nog prima uitzag. Maar hij zou wel eens een nieuw teiltje nodig kunnen hebben. Op zondag kocht hij een telefoon, omdat er op koopzondag een korting werd gegeven. De telefoon had hij helemaal niet nodig. Maar ja, het zou wel eens kunnen gebeuren dat zijn telefoon stuk ging. Peter vertelde dat hij expres 's ochtends niet alles in huis haalde wat hij nodig had, zodat hij 's middags, als hij zich verveelde of onrustig voelde, nog een keer kon shoppen.

Aanpak van koopverslaving

Peter had een dagindeling waar je doodmoe van wordt. Veel winkelen betekent veel prikkels. Daarnaast zat hij 's avonds veel te bellen en te surfen op internet. Hij ging laat naar bed en dronk gemiddeld 5 glazen alcohol. Het was dus niet verwonderlijk dat hij in twee jaar weinig was opgeknapt. Bovendien had hij met dit leefpatroon een schuld van tegen de 15.000 gulden opgebouwd. Daar werd hij nu ook gespannen van, zeker nu het tijdstip naderde waarop zijn werkgever hem zou ontslaan. Hij probeerde met zijn werkgever een afkoopregeling te treffen, maar vond het vervelend dat de afkoopsom geheel en al aan de schulden en advocaat zou opgaan. De aanpak van de koopverslaving bleek vrij simpel: een andere dagindeling, met alleen 's ochtends vroeg tijd voor boodschappen. Verder ontspanningsoefeningen om zo te leren met stress om te gaan. En hulpeloze gedachten vervangen door helpende. Dat had hij trouwens al geleerd bij de cognitief therapeut bij wie hij eerder in behandeling was geweest. Ook maakte hij een lijst van 50 leuke dingen die een alternatief vormden voor het shoppen en geen geld kostten, bijvoorbeeld museumbezoek. Peter had al een museumjaarkaart. Ook ging hij na waarop hij kon bezuinigen. Hij las drie kranten per dag en zei het dagblad waarin alsmaar stukken verschenen over sterren die het wel gemaakt hadden, op. Daarnaast vervolgde hij het spoor waarop de carrièrebegeleiding hem had gezet.

Conclusie

Burnout kan leiden tot (verergering van) verslavingsgedrag. Aan alcoholgebruik besteden therapeuten nog wel eens aandacht, maar shoppen zie je gauw over het hoofd. Met een dagactiviteitenschema is gemakkelijk na te gaan of de uitputting door 'verkeerd' gedrag in stand blijft. Een dagindeling met veel herstelmomenten en ruimte voor ontspanningsoefeningen is noodzakelijk voor herstel.