Slaaptekort: de prestatiekiller

'Aan het einde ging het mis', vertelt ICT-manager Nathalie. 'Er ontstond discussie over wie mijn team zou vertegenwoordigen. Iemand bood zich aan in mijn plaats en een uur lang bleven we erover doorgaan. Het werd erg onaangenaam. Uiteindelijk werd een derde de opdracht gegeven mijn team te vertegenwoordigen. Dat was belachelijk. De volgende dag, na een goede nachtrust, werd het allemaal teruggedraaid en kreeg ik de functie. De onrust was allemaal onnodig, het gevolg van te weinig slaap en te lange dagen.'

Nathalie was naar Amerika gevlogen voor een weekend overleg met collega's die over de hele wereld werkzaam waren. Een leuk tripje naar Amerika? Vergeet het maar. Invliegen, de volgende dag om 8 uur starten. Zonder pauze doorgaan tot 's avonds en dan het diner. Eén collega trok het niet en bedankte voor het slotdiner. Hij was zo uitgeput dat hij stond te trillen op zijn benen. Nathalie was er niet zoveel beter aan toe, maar uit angst over wat men zou zeggen als ze niet verscheen, is ze toch gegaan. Na terugkeer in Nederland zou ze direct aan het werk, maar dat was teveel voor haar. Ze meldde zich een paar dagen ziek.

Nathalie is niet de enige die de effecten merkt van slaaptekort. Recent werd de aandacht gevestigd op de lange uren van artsen in opleiding en hun risico op fouten maken. Een arts zei er zelf over dat hij zijn kind niet graag zou laten behandelen door een arts die op de Spoedeisende Hulp werkte en te lang achter elkaar door had gewerkt.

Charles E. Czeisler, professor aan de medische faculteit van Harvard, stelt dat slaapproblemen in organisaties onvoldoende serieus genomen worden. Onverantwoord is het gedrag van managers die 's nachts een vlucht nemen en de volgende dag in een huurauto stappen. In de afgelopen 5 jaar leidde vermoeidheid van de bestuurder tot 1,35 miljoen auto-ongelukken, alleen al in de V.S. Czeisler vergelijkt de effecten van slaapgebrek met dronkenschap. Slaaptekort geeft net zo'n dronken gevoel als een aantal biertjes. Als werkgever accepteer je toch ook niet dat mensen in een dergelijke toestand werken? Waarom stimuleer je dan wel de lange dagen die medewerkers maken, zo vraagt Cszeisler zich af.

Vaak doen mensen trots over hoe weinig slaap ze nodig hebben. Meer dan vier, vijf uur per nacht halen ze niet. Maar wat is er zo stoer aan slaapgebrek? De psychologische gevolgen liegen er niet om. Een paar dagen achterelkaar vier of vijf uur per nacht slapen en je hebt last van: verminderde reactiesnelheid, geheugenproblemen, concentratieproblemen, verminderd vermogen goede beslissingen te nemen en stroop in je gedachten. Als je chronisch te weinig slaap krijgt, heb je meer eetlust en maak je meer stresshormonen aan. De glucosestofwisseling vertoont gebreken en het hormoon ghrelin stijgt, met als gevolg dat je hunkert naar koolhydraten en suiker. Zouden mensen steeds dikker worden door slaapgebrek?

Recent onderzoek naar de fysiologie van de slaap

Hoe werkt dat eigenlijk, slapen? De meesten van ons denken dat we zelf besluiten om te gaan slapen, en ook zelf bepalen wanneer we wakker worden. Maar in feite neemt het brein het over wanneer we slaperig zijn. Een paar duizend slaap hormonen worden in een paar seconden afgevuurd en je valt in slaap. Als je achter het stuur zit: in drie, vier seconden ben je van de weg afgeraakt. Deze overname door het brein is het homeostatische slaapritme. Parallel loopt een ander dag-en nachtritme in je lichaam. Dit werkt paradoxaal en zendt het sterkste signaal voor slapen uit vlak voor we wakker worden en het sterkste signaal om wakker te blijven een paar uur voor het in slaap vallen. Vermoedelijk helpt dit dag- en nachtritme ons om een lange periode achtereen te slapen en vervolgens uren wakker te blijven. Andere diersoorten zijn niet zo lang achter elkaar wakker, doen vaker een hazenslaapje tussendoor.

Aanbevelingen

Recent werd bekend dat er nu een nieuwe pil, modafinil , is ontwikkeld, waardoor je lang achterelkaar wakker kunt blijven zonder fouten te maken. Gedurende 88 uur, met enkel acht uur slaap, kunnen mensen alert blijven. Dat is heel handig voor als het niet anders kan, voor soldaten in een oorlogssituatie bijvoorbeeld. Czeisler heeft een andere tip voor overdag wakker blijven: goed naar de blauwe lucht kijken. Dat werkt beter dan naar het groene gras kijken. Of werken met een felle, daglicht lamp erbij. Ook een powernap van minder dan een half uur kan goed uitpakken.

Maar voor wie op een gewone manier cognitief goed wil presteren, is acht uur slaap het beste. Als dat niet lukt, kunnen slaappillen helpen. Maar, zo waarschuwt professor Czeisler, er bestaat geen tovermiddel voor slaapproblemen. Je moet eerst goed analyseren waardoor de slapeloosheid wordt veroorzaakt. Soms drinkt iemand 20 koppen koffie per dag, soms ligt iemand wakker van zijn problemen. Ook kunnen andere factoren zoals slaapapneu, restless legs of pijn- en gewrichtsklachten slapeloosheid veroorzaken. Wie wat aan zijn slaapproblemen wil doen, doet er volgens Czeisler goed aan cognitieve gedragstherapie te overwegen. Een collega van hem toonde aan dat deze therapie op korte- en op lange termijn beter werkt dan slaapmedicatie.

Bron: Sleep Deficit: The Performance Killer, Harvard Business Review, october 2006.