Trauma en burnout

Soms ligt aan een burnout een traumatische ervaring ten grondslag. Het niet kunnen omgaan met ingrijpende levensgebeurtenissen uit het verleden kan veel energie vergen en leiden tot uitputting. Machteloze gevoelens in het werk kunnen een keten van andere machteloze gevoelens in leven roepen die niets met het werk maar alles met de privé-geschiedenis te maken hebben. Als die gebeurtenissen niet mogen doordringen in het bewustzijn en weerstand oproepen, vreten ze energie.

Praten of zwijgen

Naar aanleiding van de vuurwerkramp in Enschede is er een discussie ontbrand over praten of zwijgen over traumatische ervaringen. In Psychologie magazine (Praten of zwijgen, Ingeborg van Teeseling, december 2000) stellen de psychotherapeuten Gerry van Vugt en Besems dat het niet nodig is en zelfs schadelijk om over de gebeurtenissen te praten, omdat iedere keer dat je het erover hebt, de gebeurtenis zich in de hersenen 'brandt'. Daardoor wordt het trauma steeds belangrijker. De therapeuten stellen voor dat je mensen die iets heel naars hebben meegemaakt afleiding biedt. Als therapeut ga je hand in hand met ze wandelen en naar de paarden kijken. Je biedt contact en je loopt. Dat is volgens de psychotherapeuten beter voor de hersenen. 'Onzin', vindt Rolf Kleber, een vooraanstaand onderzoeker op het gebied van post traumatische stress-stoornissen. 'Uit onderzoek blijkt dat mensen juist grote behoefte hebben om hun verhaal te vertellen. Daardoor hebben ze het idee weer contact te krijgen met de buitenwereld, dat ze kunnen delen, weer erkend worden en zo weer wat van de controle op hun leven kunnen herstellen.' Een andere deskundige stelt in het desbetreffende artikel dat als je iets traumatisch meemaakt, er meestal vanzelf iets begint te knagen. Dat gevoel verdringen kost ongelooflijk veel energie die je beter kunt stoppen in verwerken.

Geblokkeerde energie

Ik ga ervan uit dat er bij burnout veel energie gebruikt wordt die niet effectief is. In de praktijk kom ik twee varianten tegen. De ene variant is dat de energie geblokkeerd is. Als je de blokkade weghaalt, gaat de energie vanzelf weer stromen. De andere variant is dat de verdringing van een ingrijpende levensgebeurtenis leidt tot ernstige lichamelijke en geestelijke uitputting. Je hebt zoveel energie nodig om je staande te houden en te overleven dat je helemaal uitgeput raakt. In beide gevallen kan je last hebben van een posttraumatische klachten.

Posttraumatische klachten

In het diagnoseboek voor het vaststellen van psychiatrische klachten en stoornissen (DSM-IV) staat een aantal criteria, aan de hand waarvan je kunt toetsen of er sprake is van een posttraumatische stress-stoornis. De criteria geven je inzicht in wat verstaan wordt onder posttraumatische klachten:

A. Je hebt een trauma meegemaakt of bent er ooggetuige van geweest. Hierbij gaat om levensbedreigende gebeurtenissen, of bedreigingen van de lichamelijke integriteit. Je reageerde hierop met angst, afschuw of hulpeloosheid.

B. Je ervaart voortdurend herbelevingen van de traumatische gebeurtenissen. Dit kan op verschillende manieren gebeuren. Door nachtmerries, door gedachten eraan die zonder dat je het wil naar boven komen. Door te handelen of te voelen of de traumatische gebeurtenis opnieuw plaatsvindt. Door heel erg te lijden wanneer je geconfronteerd wordt met iets wat doet denken aan de traumatische gebeurtenis. Door een lichamelijke reactie te hebben bij blootstelling aan iets wat doet denken aan het trauma.

C. Verdringing of afstomping. Je probeert alles te vermijden wat maar doet denken aan het trauma. Je voelt je onthecht en vervreemdt van anderen, hebt eigenlijk nergens meer belangstelling voor. Je voelt weinig liefde meer voor mensen in je omgeving. Je voelt je alsof je geen toekomst meer hebt.

D. Verhoogd prikkelbaar. Je hebt moeite met inslapen, of doorslapen. Je barst snel in woede uit. Je hebt moeite met concentreren. Doordat je er niet altijd bij bent, vergeet je veel. Je bent overdreven waakzaam en reageert op bijvoorbeeld harde geluiden met een schrikreactie.
Wil er sprake zijn van een posttraumatische stress-stoornis, dan moeten de symptomen (B,C en D) langer dan een maand aanwezig zijn. Bovendien moeten ze je leven behoorlijk ontwrichten, dus van invloed zijn op je relaties en je werk.

Bij posttraumatische klachten is er niet altijd sprake van een enkel trauma, vaak zijn de klachten het gevolg van een opeenstapeling van nare gebeurtenissen. Pesten kan bijvoorbeeld tot gevolg hebben dat iemand posttraumatische klachten oploopt. De klachten zijn dan niet het gevolg van een gebeurtenis, maar van een opeenstapeling. Hetzelfde geldt voor emotionele verwaarlozing in de jeugd. Niet een gebeurtenis veroorzaakt de klachten, maar een overdosis aan pijnlijke ervaringen.

Voorbeeld

Sacha, een 41-jarige vrouw, werd door het bedrijfsmaatschappelijk werk van een bank aangemeld met burnoutklachten. Ze zat in de ziektewet en scoorde hoog op de vragenlijst Ben ik burnout? De klachten betroffen: ernstige vermoeidheid, slaapproblemen, angstgevoelens, niet kunnen concentreren, huilbuien, hoofdpijn, hartkloppingen, verminderd zelfvertrouwen en niet productief zijn in het werk. De aanleiding tot het instorten was dat ze een nieuwe chef had gekregen die minder wist dan zij en die ze had moeten inwerken. Na vier weken kreeg ze het gevoel dat haar chef voortdurend over haar schouders zat mee te kijken en op alle slakken zout legde. Ze voelde zich helemaal vernederd toen haar chef haar erop aan sprak dat ze zo vaak naar het toilet ging. Ze had het af en toe nodig zich af te zonderen! Wat voelde ze in het conflict met haar chef? Machteloosheid. En heel veel angst. Die angst had niet alleen met de chef te maken, zo bleek uit haar verhaal. Een paar maanden geleden was ze enorm geschrokken. Ze zat achter de balie en had een man heen en weer zien lopen voor de bank. Het was lunchpauze en zij was als enige achtergebleven in het kleine kantoor. Op het moment dat er geen andere klanten aanwezig waren, was de man naar binnengelopen met over zijn hoofd een bivakmuts. Een overval. Ondanks de grondige voorbereiding op dit soort gebeurtenissen, raakte ze in paniek, wist niet de alarmknop te vinden en viel flauw. Toen ze bijkwam was de overvaller verdwenen. Niemand had hem gezien. Kennelijk had ze wel de alarmknop ingedrukt, want de politie was aanwezig. Ze werd goed opgevangen en ging na een week weer aan de slag. Kort daarna kreeg ze de nieuwe chef en ging het mis.

In de behandeling kozen we ervoor te beginnen met de angstaanjagende ervaring van de overval. Ik vroeg haar het ergste deel van de ervaring te beschrijven. Dat was het moment waarop hij met de bivakmuts op vlak voor haar stond. Welke negatieve gedachte had ze over zichzelf? 'Ik ben waardeloos'. Ze vond zichzelf waardeloos omdat ze ondanks de goede training in paniek raakte. Ze hyperventileerde en raakte daardoor buiten bewustzijn. Wat zou ze graag over zichzelf willen denken? Dat ze o.k is. Via de methode van EMDR (Eye Movement Desensitisation and Reprocessing, zie Omgaan met burnout, p. 175 - 184) slaagde ze erin met veel minder spanning op de gebeurtenis te reageren en te stoppen met negatief over zichzelf te denken. Het lukte haar de positieve gedachte 'Ik heb het overleefd' te combineren met het beeld van de overvaller. In het volgende gesprek meldde ze dat ze veel beter was gaan slapen en zich niet meer zo moe voelde. Wel was er in haar dromen nog een andere nare gebeurtenis naar voren gekomen, over een vriendinnetje dat was overleden toen ze een jaar of twaalf was. Deze gebeurtenis hebben we op een zelfde manier met EMDR aangepakt. Ik maakte nog een afspraak met haar om de relatie met haar chef onderwerp van EMDR te maken. De volgende keer vertelde ze stralend dat ze het werk had hervat en met haar chef de dingen had uitgesproken. Het lukte haar weer om zich te concentreren op haar werk. Ze moest binnenkort tentamen doen voor een financiële opleiding en had daar alle vertrouwen in. Wel had ze overplaatsing aangevraagd. Ze wilde graag op een grotere bank werken. Een maand later bleek ze een 9 voor het tentamen te hebben gehaald en werkte ze met veel plezier op een andere vestiging. Met haar vorige chef kon ze een normaal een gesprek voeren.

Naar een energetische benadering van burnout.