Shoppen totdat je walgt van jezelf en steelt van je partner

Trouw, 17 oktober 2006

Door Laura Dierx

Nieuwe kliniek in Roermond doet onderzoek naar koopverslaving

In roermond is afgelopen maand een polikliniek voor koopverslaafden geopend. Psychologen jacques Boermans en Jos Egger, verbonden aan de GGZ Noord- en Midden-Limburg, willen in deze kliniek verslaafden behandelen en onderzoek doen naar koopverslavingen.

Wetenschappers zijn het oneens over de definitie van koopverslaving. De vraag is of je koopverslaving als een echte verslaving moet zien of als een psychische stoornis. Het antwoord hierop zou gevolgen kunnen hebben voor de behandeling. Boermans en Egger zijn er niet geheel van overtuigd dat het om een echte verslaving gaat. 'Kort door de bocht kun je zeggen dat verslaving met een middel te maken moet hebben. Met geestelijke en lichamelijke afhankelijkheid, maar ook met craving - dat is de zucht naar een middel. Koopverslaving heeft wel eigenschappen van een verslaving, maar ook van andere psychische aandoeningen, zoals een dwangstoornis of een impulscontrolestoornis.'

Wanneer blijkt dat koopverslaving inderdaad geen verslaving is, hoeven de gevolgen voor de behandeling overigens niet drastisch te zijn. Boermans:' het kan zijn dat er net andere accenten gelegd worden in de gedragstherapie. Zo werkt medicatie ter aanvulling van een gedragstherapie bij een dwangstoornis beter dan bij een verslaving. Want een echt goed werkzaam medicijn voor de behandeling van verslaving is er nog niet.'

Winkelen, winkelen en nog eens winkelen. Voor menige mens is dit een van de meest plezierige manieren om de tijd door te komen. En het is volkomen ongevaarlijk, toch?

Shoppen heeft voor veel mensen een therapeutische werking. Je voelt je beter door bepaalde stoffen (dopamine en serotonine), die in je hersenen vrijkomen wanneer je tussen de winkelrekken snuffelt en nieuwe aankopen doet. Het gaat dan om dit gevoel en niet eens om de dingen die je koopt.

Het lijkt allemaal leuk, totdat je juist in therapie moet om het winkelen tegen te gaan. Exacte cijfers zijn er niet, maar naar schatting een half miljoen Nederlanders is koopverslaafd. Sommige mensen moeten één keer in de week iets kopen, anderen zijn er 24 uur per dag mee bezig.

Volgens Carien Karsten, psychotherapeute en auteur van het boek 'Shoppen, de lust, het lijden en de lol' is er sprake van koopverslaving als mensen impulsen om te kopen niet kunnen onderdrukken. " Een spanning bouwt zich op en ontlaadt zich in de aanschaf", legt ze uit. Maar na enige tijd zijn mensen ontevreden over zichzelf en de aanschaf en moet er opnieuw gekocht worden." Van de koopverslaafden is ongeveer 85 procent vrouw en 15 procent man. "Kopen ze niet, dan zitten niet lekker in hun vel. Ze krijgen last van onthoudingsverschijnselen: ze raken geïrriteerd of zelfs zwaar depressief. Een belangrijk criterium voor verslaving is dat mensen door het shoppen psychisch, financieel of sociaal in de problemen zitten."

De gevoelens kunnen erg heftig zijn, vertelt Karsten. "Koopverslaving kan in het uiterste geval, net als andere verslavingen, tot zelfdoding leiden", vertelt Karsten. "Op het moment dat mensen heel veel schulden hebben, hun huis uit moeten en geen uitzicht meer hebben. Dan zien ze het resultaat van hun verslaving." Maar het kan ook veel minder radicaal, al blijft het heftig. "Sommige mensen gaan dingen doen waardoor ze van zichzelf walgen. Ze stelen van hun partner of benadelen hun kinderen."

Hoe raken mensen nou verslaafd aan een leuke bezigheid als winkelen? De oorzaken voor koopverslaving liggen min of meer in dezelfde hoek als bij andere verslavingen. Kopen dient bijvoorbeeld als troost bij relatieproblemen, jeugdtrauma's, wanneer iemand heel hard werkt of zich eenzaam voelt. Alcohol en drugs worden door verslaafden vaak om dezelfde redenen gebruikt.

Toch zijn er ook belangrijke verschillen met andere verslavingen. Zo zetten alcohol-en drugsverslaafden vraagtekens bij hun gedrag, omdat ze iets doen wat niet iedereen doet. Koopverslaafden zijn hiertoe minder geneigd. Ook leidt koopverslaving in het algemeen niet tot lichamelijke schade. In plaats daarvan lopen verslaafden vaak een enorme financiële schuld op.

Een groot probleem bij koopverslaving is de maatschappelijke acceptatie. Want iedereen koopt, net zoals bijna iedereen alcohol drinkt. "Drinken wordt bijvoorbeeld pas een probleem als je het echt nodig denkt te hebben en opeens in je eentje in je kamer zit met een grote fles drank", legt Karsten uit. "Maar je kunt ook in je eentje in je kamer zitten met 3000 euro aan kleren of sieraden, of bij mannen gereedschap."

Om koopverslaving aan te pakken, moet je deze eerst kunnen herkennen. Zo heeft Karsten een voorbeeld van een vrouw die zelfmoord pleegde, 'alleen maar' omdat ze geen nieuwe jurk meer kon kopen. Een extreem voorbeeld van wat er kan gebeuren als iemand de verslaving niet onder ogen ziet.

"Maar je moet niet meteen proberen om je impulsen rigoureus te onderdrukken", waarschuwt Karsten. "Dat kan averechts werken want je voelt je dan niet lekker. Hierdoor willen mensen eigenlijk alleen nog maar meer en vaker kopen."

Wanneer je denkt dat je koopverslaafd bent, kun je volgens Karsten met een 'zelfhulpboeken' al een eind komen. Probeer bijvoorbeeld de situaties wanneer je koopt te beschrijven. Schrijf op waarom je op dat moment de winkels inging, wat je hebt gekocht en hoeveel het heeft gekost. Als je denkt dat de oorzaak schuilt in verveling of eenzaamheid, hoeft professionele therapie niet meteen nodig te zijn. "Praat eerst eens met een vriendin of duik in plaats van de kledingwinkel een boekenzaak in."

Voel je echter een koopdwang waar je niet vanaf komt, dan kun je professionele hulp zoeken. Medicijnen zoals anti-depressiva vindt Karsten in die gevallen zeker niet altijd een zinvolle remedie. Bij de een werken deze middelen, bij de ander veroorzaken ze onverschilligheid, waardoor het ze allemaal niet meer uitmaakt hoe vaak en hoeveel hij of zij koopt.

Heel vaak zijn er simpeler remedies. "Ik zoek als psychotherapeute oplossingen op korte termijn. Een workshop van één middag kan voor sommige mensen al genoeg zijn. Anderen hebben meerdere sessies nodig of één-op-één therapie. In elk geval probeer ik te achterhalen wanneer en waarom mensen voor de bijl gaan. Welk zelfbeeld een rol speelt, en welke emoties en welk gedrag ze erbij vertonen. Als je dat eenmaal weet, is de therapie vaak vrij makkelijk. Het gedrag tijdens een koopimpuls kun je namelijk veranderen, de emotie niet. Mensen moeten daarmee leren omgaan."

Hoe herken je koopverslaving?

Psychotherapeute Carien Karsten heeft op haar website een test met elf vragen opgesteld. Bij zeven keer 'ja' kun je jezelf als koopverslaafd beschouwen. Dit zijn enkele voorbeeldvragen:

•  Koop je vaak dingen en verberg je die voor je naaste omgeving?

•  Maak je je meer zorgen om hoe je aan geld komt dat je wilt uitgeven, dan over hoe je het verdient?

•  Koop je vaak dingen impulsief of die je je niet kunt veroorloven?

•  Ga je vaak shoppen omdat je je down voelt?

•  Maak je graag grapjes over alle spullen die je hebt gekocht?

De test staat op www.carienkarsten.nl/shoppen/vragenlijst.htm

Het boekje van Carien Karsten is getiteld 'Shoppen! De lust, het lijden en de lol. ISBN 90-389-1358-3.