Zo ben ik nu eenmaal!

Net midden in de voorbereiding van een workshop over persoonlijkheid en probleemhantering krijg ik een vraag of ik het volgende probleem wil behandelen: 'Het gaat om een persoonlijkheidsstoornis Niet Anders Omschreven met obsessief-compulsieve trekken en een aanpassingsstoornis (burnout). Ik heb wel 2e lijnshulp nodig in verband met gewenste gedragsverandering van mijn persoonlijkheid.'Obsessief-compulsief betekent dwangmatig. Deze meneer heeft dus last van een persoonlijkheidsstoornis met dwangmatige trekken. Het zou kunnen dat hij burnout is geraakt door te hoge eisen te stellen aan zichzelf. Perfectie is een van de uitingen van het dwangmatig gedrag.

Deze vraag naar behandeling van de persoonlijkheid staat niet op zichzelf. Het typeert de trend om bij burnout meer aandacht te hebben voor de rol van de persoonlijkheid. De persoonlijkheid kun je op twee manieren bekijken: statisch en dynamisch.

De statische manier is in het psychiatrisch handboek DSM IV weergegeven. De persoonlijkheidsstoornissen zijn in drie clusters verdeeld. In het eerste cluster staan de zonderlingen en excentriekelingen, in het tweede de lastpakken zoals de narcistische types en in het derde de angsthazen, zoals dwangmatige persoonlijkheiden. Hoogleraar experimentele psychopathologie Willem van der Does heeft ze helder op een rijtje gezet in het boek Zo ben ik nu eenmaal! , met illustraties van Peter van Straaten. Voordeel van deze statische manier is dat het leidt tot een duidelijke kapstok voor de emotionele problematiek en veel herkenning. Nadeel is de suggestie dat je er zo moeilijk vanaf komt. Vandaar dat de hulpvrager uit het voorbeeld vraagt om 2 e lijnshulp. Die wordt geboden door psychotherapeuten die langer durend kunnen behandelen. Voor persoonlijkheidsstoornissen kunnen zelfs 25 extra zittingen worden aangevraagd.

Het zou kunnen dat de dynamische benadering van de cognitief gedragstherapeut Jeffrey Young enig perspectief biedt op een vlotte behandeling van de stoornis. Young stelt dat door persoonlijkheidsstoornissen behandelingen niet (snel) aanslaan. Persoonlijkheidsstoornissen leiden tot rigiditeit, vermijding en interpersoonlijke problemen. Tot zover geen verschil met de statische benadering.

Vernieuwend is dat hij niet uitgaat van de onveranderbaarheid van de persoon maar de persoonlijkheidsproblematiek optimistisch benadert vanuit valkuilen. De obsessief-compulsieve trekken vormen bijvoorbeeld een valkuil voor opbranden, omdat je steeds weer te hoge eisen stelt aan jezelf. Je voelt je gefrustreerd en geïrriteerd omdat je niet aan je hoge normen kunt voldoen. Je jaagt jezelf constant op, maar tijd om stil te staan bij je succes, heb je niet. Je bent al aan het stressen over het volgende dat je ook perfect moet doen. Het is nooit goed genoeg, zeg je tegen jezelf.

Leer de valkuilen in je leven herkennen, dan kun je ze ook veranderen, is de strekking van Youngs boek Leven in je leven (1999). Doel voor de dwangmatige persoonlijkheid is een betere kwaliteit van leven en bevredigender relaties met mensen van wie je houdt. Maar daarvoor betaal je een prijs: minder perfectie, prestatie of status. Dat lukt je gegarandeerd als je je eisen aan jezelf met 25 procent naar beneden schroeft.

Niet zo moeilijk, een persoonlijkheidsverandering, toch?