Denken en observeren in het werk (5)

In deze reeks van de relatie tussen negen persoonlijkheidstypen (enneagram) en burnout staat dit keer type 5 centraal. Type 5 maakt samen met type 6 en type 7 deel uit van de 'hoofdtypen'. De types van wie het centrum in het hoofd is gelegen, ervaren de wereld via het denken. Ze denken voordat ze reageren. Het zijn mensen met een sterk vermogen tot verbeelding en fantasie, ze kunnen een voorkeur aan de dag leggen voor concepten en alles onderbrengen in systemen. Het zijn waarnemers die gedetailleerd en verrassend kunnen observeren.

Het gevoelsleven van type 5 ontwikkelt zich via het denken. Het denken wordt gekleurd door de aanname dat hun energie beperkt is en dat de buitenwereld voortdurend een beslag wil leggen op die beperkte voorraad. Tijd is altijd verbonden met een gevoel van schaarste. Tijd met anderen doorgebracht, vraagt veel energie.Type 5 verschilt van type 6 en 7, de andere hoofdtypen. Type 6 is het voorbeeld van een 'doemdenker', ziet altijd waar het mis kan gaan, is meer pessimistisch. Type 7 heeft de neiging het negatieve te negeren of juist positief te heretiketteren. Type 7 is het voorbeeld van een optimist. Met zijn objectiverende en nuchtere inslag zit type 5 hier precies tussen in.

Type 5
Ad, HBO-docent, heeft een goede relatie met zijn kinderen, die inmiddels studeren. Hij observaarde graag zijn kinderen toen ze klein waren en maakte prachtige tekeningen van ze. Op vakantie gaan Ad en zijn vrouw graag naar de boekwinkel, nieuwsgierig op zoek naar nieuwe boeken op hun vakgebied. Hun kinderen hebben aan de boekwinkel zo'n bloedhekel gekregen, dat ze weigeren voor hun plezier te lezen. Voor Ad en zijn vrouw is dat onbegrijpelijk. Voor hen bestaat er niets leukers dan zich met een goed boek terug trekken.
Op school heeft Ad het moeilijk. De ene fusie volgt op de andere, interimmanagers staan aan het roer. Hij heeft niet zozeer last van de fusie, maar meer van zijn collega's die erg emotioneel reageren en om de haverklap bij hem binnenvallen om te klagen over wat men nu weer heeft bedacht. Hij ervaart het beleid als niet logisch en voelt zich teleurgesteld. Maar die emotie houdt hij voor zich. Zijn collega's vinden hem afstandelijk en koel op de problemen reageren, vinden dat hij weinig begrip heeft. Het lijkt wel of het hem allemaal niets doet. Hun perceptie is ten dele waar: de emoties van anderen doen hem niet zoveel, maar hij voelt zich wel aangeslagen door het gebrek aan visie en rationaliteit van management en collega's.
Ook voelt hij zich er niet prettig bij dat hij op school in een isolement dreigt terecht te komen. Nu de kinderen de deur uit zijn, hebben Ad en zijn vrouw verhuisplannen. Ze zijn op zoek naar een molen die geïsoleerd in het polderschap staat. Daar denken ze zich te kunnen afschermen van de buitenwereld en eindelijk toe te komen aan lezen, schrijven en schilderen.
Hun levensvisie is zo min mogelijk afhankelijk te zijn van materiële dingen. Ze zijn van plan
de molen te kopen met het geld dat ze overhouden aan de verkoop van het huis waarin ze nu wonen, zodat ze niet gedwongen worden voor het nieuwe huis hard te werken.
Hun basisaanname is: de wereld vraagt teveel. Het is nodig je daarvoor af te schermen.
Hun behoefte om afstand te nemen van anderen, komt niet altijd plezierig over.
Vrienden, kennissen en zelfs hun kinderen kunnen zich afgewezen voelen.

In haar boek Werken met het enneagram geeft Nathans de volgende kwaliteiten weer van type 5: betrouwbaar, rustgevend, bedachtzaam, standvastig en studieus. Geheimen zijn bij hem veilig. Hij blijft kalm in crisissituaties. Hij kan een goede onderhandelaar zijn, wanneer hij de zaken goed heeft doordacht. Hij is goed in strategie. De valkuil is dat denken en observeren in de plaats komen van doen en participeren. Een valkuil in de houding van type 5 is dat hij te rigide wordt en teveel doordramt.Burnout kan ontstaan door de paradox tussen de hooghartigheid van type 5 en zijn minachting voor zichzelf en anderen.
Zijn afstand tot anderen komt door zijn denken en ontwikkelde rationaliteit, dat maakt hem anders. Hij streeft dat ook na, wil vermijden middelmatig en nietszeggend te zijn, minacht zijn eigen alledaagsheid. Zijn wens door anderen geaccepteerd te worden heeft soms tot gevolg dat hij zijn afstandelijke, analytische kant uitschakelt, en dom, schaapachtig gedrag vertoont.
Daar walgt hij dan weer van, neemt afstand, maar voelt zich daardoor afgewezen en niet geaccepteerd, hetgeen weer resulteert in kuddegedrag. Het is een vicieuze cirkel waar hij moeilijk uitkomt, en die tot emotionele uitputting en demoralisering leidt.

Ontwikkeling
'Er zijn er dus meer zoals ik,' was de verbaasde en opgeluchte reactie van een type 5. Hij staat niet alleen in zijn wens de buitenwereld buiten te houden en op te gaan in het unieke van zijn verbeeldingskracht. Ook de minachting voor zichzelf en anderen, deelt hij met andere types 5. Allereerst is het van belang dat type 5 de negatieve benadering van zichzelf stopt, en probeert te accepteren dat hij is zoals hij is. Een mens van vlees en bloed, met alledaagse behoeften en wensen en met zijn eigen uitschieters. Wat het gevoel betreft is het aan te raden het gevoelsleven meer te ontwikkelen via zintuiglijke ervaringen. Door naar muziek te luisteren, met aandacht voor geur en smaak het eten te bereiden en stil te staan bij materiële wensen en verlangens. Het kan zinvol zijn negatieve zelfuitspraken die gevormd zijn door minachting 'ik kan niks, ik stel niks voor' te vervangen door nieuwsgierigheid. Je stelt het oordeel over jezelf uit en bent meer onderzoekend experimenterend. Belangrijk is bij alle activiteiten je af te vragen tot welk product ze leiden op welke termijn.