In de Verenigde Staten zijn al zelfhulpgroepen voor shopaholics opgericht;
Shopaholics Anonymous. Er wordt zelfs gewerkt met 'anti-kooppillen'.
Nederlanders kunnen er ook wat van. Naar schatting acht procent van de
bevolking is koopverslaafd.

door

Christa van der Hoff

Welke vrouw is niet jaloers op Julia Roberts, die in de film 'Pretty woman'
tientallen pakjes met de duurste kleren en schoenen met zich meetorst?
Koopziekte heeft iets hilarisch. Vooral mannen vinden het koopgedrag van
vrouwen vaak lachwekkend. "Jij niks om aan te trekken? De kast puilt uit!"

Bij de Drie Dwaze Dagen van de Bijenkorf, misschien wel 'slands grootste
koopfenomeen, krijgen velen een waas voor ogen, graaiend op zoek naar het
ultieme koopje. Natuurlijk is niet iedereen die graag winkelt of een gat in
de hand heeft werkelijk koopziek. Bij dat laatste is sprake van een
onbeheersbare koopdrang, die mensen soms in financiële problemen brengt.

Koopziekte is niet alleen een verschijnsel van deze tijd van economische
welvaart. Zo verzamelde Rembrandt van Rijn tal van objecten om te gaan
schilderen, waar het vervolgens vaak niet van kwam. Madame Bovary, de
hoofdpersoon uit de beroemde roman (1857) van Gustave Flaubert, zat door
toedoen van een marktkoopman die komisch genoeg L'Heureux heette, altijd in
de schulden.

Koopverslaving ofwel oniomanie is een aandoening die de laatste jaren in de
psychologie serieuzer wordt genomen. Het wetenschappelijk onderzoek naar
koopverslaving staat echter nog in de kinderschoenen. In Amerika bestaan al
wel zelfhulpgroepen voor shopaholics: Shopaholics Anonymous en Debtors
Anonymous. En in de VS wordt ook gewerkt met 'anti-kooppillen'.

Koopdwang kan voortkomen uit depressieve gevoelens en/of een negatief
zelfbeeld. In het eerste geval wordt het kopen gebruikt om je (tijdelijk)
beter te voelen: troostkopen. Wie een negatief zelfbeeld heeft, kan zichzelf
door het scoren van een gave set kleren een nieuw imago kopen. "Ik shop, dus
ik ben", is de achterliggende gedachten. Om vervolgens door gevoelens van
falen te worden achtervolgd.

Een tekort aan serotonine in de hersenen zou tot deze negatieve gevoelens
kunnen leiden. Een pil die het serotoninegehalte in de hersenen doet
stijgen, zou ervoor zorgen dat je je beter voelt waardoor de behoefte om te
kopen minder wordt. "Ik geloof niet zo in pillen", zegt de Amsterdamse
psychologe en therapeute Carien Karsten. "Je zoekt de oplossing van je
problemen buiten jezelf, terwijl je eerst in jezelf op zoek moet." Karsten
werkt bij Prometheus, een organisatie voor hulp bij burnout.

Groepen

In Nederland worden, voor zover bekend, nog geen antidepressiva ingezet
tegen koopverslaving. Maar er zijn, bij instellingen voor de geestelijke
gezondheidszorg, al wel groepen waarin aan de achterliggende oorzaken van
koopverslaving wordt gewerkt. Ook Karsten werkte voor de Riagg met een
kortlopend anti-shopprogramma waarin mensen werken aan het verbeteren van
hun zelfbeeld.

"In Amerika is ongeveer acht procent van de mensen koopverslaafd. Op basis
van onderzoek dat ik tot nu toe heb gedaan zal dat percentage in Nederland
niet lager liggen. Slechts een kleine groep slaat door en raakt financieel
in de problemen. Zij durven hun bankafschriften niet meer open te maken en
hebben er geen benul van hoeveel geld ze nog op hun rekening hebben staan."

Karsten schreef praktische zelfhulpboeken over eigentijdse aandoeningen als
rsi, burnout en over het verstandig omgaan met geld. Haar nieuwe boek, dat
ze met Klazien Laansma schrijft, gaat over koopverslaving en verschijnt in
februari 2003 bij uitgeverij Elmar. Het is gebaseerd op een verkennend
onderzoek dat de psychologe onder meer hield bij de Drie Dwaze Dagen begin
oktober in de Bijenkorf in Amsterdam. De resultaten hiervan worden in Opzij
van januari 2003 gepubliceerd. Ze interviewde tweehonderd mannen en vrouwen.
"Vrouwen kopen meestal kleding, schoenen, cosmetica, accessoires en
lingerie. Sommige vrouwen laten een parfum dat ze voor zichzelf kopen,
feestelijk inpakken. Zo kunnen ze er thuis nog eens van genieten. Ik sprak
een vrouw die ongedragen kleding met labeltjes en al naar de
tweedehandswinkel bracht om in haar kast ruimte te maken voor nieuwe
aanschaffen.

Toch, en dat vond ik wel verrassend, zijn er ook vrouwen die kicken op een
nieuwe auto. Maar vergeet niet dat ook mannen er wat van kunnen. Zij zoeken
het in andere artikelen, zoals gereedschap, de nieuwste mobiele telefoon of
geluidsapparatuur. Ik interviewde een man die al elf boormachines had. Je
kunt dan op je vingers natellen dat de twaalfde er ook nog wel komt. Een
andere man plande zijn inkopen zo dat hij twee keer per dag kon gaan.
'sOchtends kocht hij schoenen, de sokken bewaarde hij voor de middag." Een
duidelijk verschil tussen mannen en vrouwen is dat vooral de vrouwen
cadeautjes voor anderen kopen.

Alcoholverslaving

"Verslaafd zijn aan shoppen heeft veel gemeen met een alcoholverslaving",
zegt Karsten. Zij noemt een aantal signalen die er op kunnen duiden dat
iemand koopverslaafd is:niet zonder het shoppen kunnen, je steeds voornemen
om te stoppen maar daar niet in slagen, en continu in beslag genomen worden
door het shoppen. "Sommige mensen zijn het winkelen steeds aan het plannen:
wanneer kan ik de volgende shop nemen?"

Een shopaholic vertoont ontwenningsverschijnselen als er niet gewinkeld kan
worden, bijvoorbeeld omdat de vakantie in de rimboe wordt doorgebracht. "Van
shoppen krijgt een shopaholic daadwerkelijk een kick. Als men die mist,
daalt het serotoninegehalte in de hersenen en voelt men zich rot", vertelt
Karsten.

Een ander signaal is dat de omgeving last heeft van het overmatige
koopgedrag, bijvoorbeeld doordat er te veel geld wordt uitgegeven. Daardoor
is er niet voldoende geld over voor andere zaken of belandt men tot over
zijn oren in de schulden. Naar schatting hebben 250.000 Nederlandse gezinnen
forse schulden bij bank, kredietinstellingen en postorderbedrijven.

De laatste jaren kreeg Karsten steeds meer telefoontjes over koopverslaving.
"In mijn nieuwe boek wil ik aangeven wat koopverslaving zegt over de gewone
mens, over het leven in deze tijd. We leven in een jachtige maatschappij. We
jagen onszelf op in ons werk en in het steeds meer kopen. Door de hoge
huizenprijzen hebben vooral jonge mensen een hoge hypotheek. Daardoor is men
vaak gedwongen om met z'n tweeën te blijven werken. Door de stress van dit
drukke bestaan -zeker als er ook nog kinderen komen- komt men haast niet
meer tot rust: het adrenalinegehalte blijft hoog, en steeds opnieuw is men
op zoek naar nieuwe prikkels om dat zo te houden. Het kopen kan een van die
prikkels zijn: van kopen kan je zelfs in een roes raken. 'Even een bloesje
scoren' is inmiddels een ingeburgerde uitrdukking. De roes is helaas
kortstondig. Net als bij alcohol en drugs heb je steeds meer nodig en ga je
steeds meer kopen."

Meestal begint een koopverslaving met het jezelf verwennen. "Wie dat te vaak
en te veel doet, kan in de problemen raken. Meestal gaat er twee à drie jaar
overheen voordat de schulden de spuigaten uitlopen. Een shopaholic is
namelijk een meester in het zichzelf voor de gek houden. 'tKomt wel goed,
houdt ze zich voor, en ze is steeds aan het rekenen hoe ze het ene gat met
het andere moet stoppen. Doordat ze veelal haar problemen niet onder ogen
ziet door bijvoorbeeld haar afschriften niet open te maken, kan ze in een
isolement raken. Ook verstopt ze soms haar aankopen, waardoor de omgeving er
pas laat achter komt dat er problemen zijn."

Een specifieke groep waar Karsten zich zorgen over maakt zijn meiden tussen
de veertien en achttien jaar. Van hen zou blijkens een Europees onderzoek
(2000) de helft koopverslaafd zijn. "Zij geven al hun geld uit aan make-up,
accessoires en schoenen. Vaak gaat het hen puur om de kick. Als ze de
spullen eenmaal hebben, kijken ze er vaak niet meer naar om."

Vermoed wordt dat ook de menstruatiecyclus invloed heeft op het koopgedrag
van vrouwen. Karsten noemt dit 'hormonaal shoppen'. Maar ook dit verband is
nog niet wetenschappelijk onderzocht. Een andere verklaring waarom vrouwen
meer shoppen dan mannen zou zijn dat vrouwen traditioneel gewend zijn om
thuis te zitten en spullen te vergaren voor het huishouden, terwijl de man
zijn geldingsdrang buiten de deur kon botvieren.

Wraak

Extreem shoppen duidt vaak op compensatiegedrag. "Je kunt gaan kopen als je
ergens tegen opziet. Ik moest zelf bijvoorbeeld onlangs een lezing geven. Ik
zag er tegen op en ging de stad in op zoek naar een zwart colbertje. Dat zou
me een zakelijke uitstraling geven en het daarbij passende zelfvertrouwen.
Ik vond het jasje niet. Gelukkig ging de lezing goed, en het grappige is dat
ik het perfecte jasje een dag later vond". Problemen op het werk en
relatieproblemen kunnen een ander motief zijn. "In mijn onderzoek kwam ik
ook onverwachte motieven tegen zoals als het nemen van wraak op de wereld,
vanuit het gevoel onrechtvaardig behandeld te worden."

Maar hoe help je de koopverslaafde van haar/zijn verslaving af? Niet door
creditcards en bankpas af te nemen, maar door de persoon te steunen en door
(professionele) hulp om samen te zoeken naar de onderliggende oorzaken.
Karsten: "Ik ben voorstander van een geïntegreerde benadering. Net zoals je
er bij een alcohol- of drugsverslaafde niet bent door de drank of de drugs
weg te halen, zo ben je er met een shopaholic niet door hem of haar te
verbieden iets te kopen. Een instantie als het Nibud doet goed werk, maar
koopverslaafden hebben eigenlijk niet zoveel aan het advies. Het probleem
wordt er alleen maar groter door: door het nuchtere, puur economische advies
worden ze geconfronteerd met de werkelijkheid. Daardoor voelen ze zich rot,
wat aanleiding is om nog meer te gaan shoppen. Daarom is het belangrijk om
ook de psychologische kant aan te pakken: waarom heeft iemand een koopshot
nodig?"

De meeste mensen zullen genoeg hebben aan de volgende tips. Zorg dat je niet
in de buurt komt van je favoriete winkel. Zet jezelf op een budget en ga
alleen met dat bedrag uit winkelen. Neem je dagindeling eens onder de loep.
Pak je verantwoordelijkheden op, zoek bezigheden die echt voldoening geven.
Vaak zie je dat mensen die wegens een burnout thuis zitten aan het shoppen
gaan. Zij hebben daar immers alle tijd voor. En geniet, als je slaagt in het
opvolgen van de tips, vooral ook van de voordelen van het einde van je
koopverslaving: niet meer piekeren over geld, meer zelfvertrouwen, geld
overhouden voor andere leuke dingen die er ook nog zijn in het leven, zoals
vakanties of een leuke cursus.