Algemeen Dagblad van 14-03-2003, Pagina 20, Diagnose, Recensie

Gek van het kopen

DOOR STEFAN RAATGEVER

Miljoen Nederlanders lijdt aan koopziekte

Winkelen zonder dat je iets nodig hebt en thuiskomen met een tas vol spullen waarvoor je geen bestemming weet. Ook in ons land lijden veel mensen aan koopverslaving. ,,Het kopen kan het leven van iemand volledig beheersen', zegt psychotherapeute Carien Karsten, die het fenomeen onderzocht.

Elke dag van het jaar iets anders aan? Henriëtte (41) kon dat met gemak. Haar kledingkasten puilden uit, omdat ze elke week wel iets nieuws kocht. ,,Bijna mijn hele inkomen ging op aan schoenen, jassen en andere kleren. Ik spendeerde ongeveer 1250 gulden per maand. Of ik zoveel kleding echt nodig had? Welnee. Maar dat ik een probleem had, realiseerde ik me toen niet. Sommige spullen droeg ik nooit. Ik heb laatst het grootste deel van m'n garderobe rigoureus verkocht. Aan een paar kledingstukken zaten nog prijskaartjes.'

Henriëtte is haar koopverslaving inmiddels de baas. Dit lukte toen ze zelf inzag dat haar honger naar nieuwe kleren werkelijk niet te stillen was. ,,Het was zelfs zo erg dat ik toen ik een keer een feestje had, tot drie keer toe een compleet nieuwe outfit heb aangeschaft. Ik voelde me toch niet lekker in de eerste jurk, en besloot zonder nadenken een nieuwe te kopen. Zo ging dat een dag later weer. In miskopen was ik echt kampioen. Ik had al snel eigenlijk geen kleding meer nodig, maar bleef toch shoppen. Doelloos, ja. Waarom ik zoveel kocht? Ik was een echte troostkoper. Als ik me rot voelde, wilde ik iets hebben om me op te vrolijken.'

Koopziekte is niet voorbehouden aan gefortuneerde dames die het ene na het andere nutteloze artikel bestellen van het thuiswinkelkanaal op televisie. De verslaving is ook in ons land wijd verspreid. Vermoedelijk heeft ongeveer een miljoen mensen in ons land last van een vorm van de ziekte. De ernst loopt sterk uiteen, maar het complex kan grote gevolgen hebben. ,,Het kopen kan het leven van iemand volledig beheersen', zegt psychotherapeute Carien Karsten, die de koopdrang voor het eerst in Nederland onderzocht. In haar vorige week verschenen boek, geschreven samen met Klazien Laansma, zijn haar conclusies gebundeld. Wat houdt koopverslaving precies in? Karsten: ,,Koopziekte is moeilijk te omschrijven en kent ook vrij onschuldige vormen. De verslaving heeft veel weg van kleptomanie, de drang om te stelen. Ook koopverslaafden kennen zo'n onbedwingbare drang en ook van diefstal zijn overigens voorbeelden. Kenmerk is verder een door adrenaline veroorzaakt gevoel van spanning voorafgaand aan het kopen. Ook ontwenningsverschijnselen wanneer het kopen niet mogelijk is, zijn typerend. Vaak schaft een koopzieke dan liever dingen aan die hij helemaal niet nodig heeft.'

Volgens Karsten heeft de welvaartsmaatschappij van de laatste jaren geleid tot een stijging van het aantal koopverslaafden. ,,Mensen hebben meer geld om uit te geven. Bovendien is er geen taboe op lenen meer. Rood staan is makkelijk. Sparen voor een aankoop gebeurt niet meer. De economie draait tegenwoordig op impulsaankopen.'

Tijdens haar onderzoek, voor een deel uitgevoerd onder bezoekers aan de Dwaze Dagen van de Bijenkorf, ondervond Karsten dat het stereotiepe beeld van de koopzieke vrouw lang niet altijd klopt. ,,Mannen kunnen net zo goed ongeremd kopen. Uit onze studie blijkt dat ongeveer 20 procent van de koopverslaafden man is. Die blijft bijvoorbeeld gereedschap aanschaffen. Ook audiovisuele apparatuur is een voorbeeld. Daarbij speelt ook status mee. Mannen willen graag laten zien het nieuwste model te bezitten.'

Maar meestal is bij een aankoop nauwelijks van belang hoe nieuw of uniek het product is. Een koopverslaafde wil maar één ding: kopen. De gevolgen kunnen vergaand zijn. Karsten: ,,Ik ken het verhaal van een man die zijn echtgenote voorstelde om opslagruimte te huren om zo extra Bonus-aanbiedingen te kunnen inslaan. Ook ontmoette ik een vrouw die in elke lunchpauze moést gaan kopen. Ze kocht elke dag nieuwe kleren. Dragen deed ze die nauwelijks. Meestal gaf ze de kleding binnen een week weer weg. Ja, in die gevallen kun je echt van gekte spreken.'

Stoppen met dwangmatig kopen is net zoals bij andere verslavingen vaak erg lastig. Karsten benadrukt in dit verband het grote belang van het bespreken van de problemen. Medicijnen kunnen volgens haar helpen tegen soms met koopziekte samenhangende depressiviteit. ,,Maar vaker dwingen persoonlijke problemen als grote schulden of relatieperikelen de koopzuchtige tot inkeer', vertelt de psychotherapeute. ,,Het is hard, maar vaak luidt die narigheid wel het begin van herstel in. Als algemeen advies geldt verder het opschrijven van inkomsten en uitgaven. Daardoor zien veel mensen wel in dat zij alleen werken om hun koopverslaving te kunnen betalen.'

Carien Karsten & Klazien Laansma, Shoppen! De lust, het lijden en de lol, uitgeverij Elmar, €12,95

Wat voor type bent u?

Psychotherapeute Carien Karsten onderscheidt vier categorieën koopverslaafden. Hieronder een korte beschrijving van elk type, met daarbij enkele praktische tips voor een gezonder koopgedrag.

Funshoppers

Zij zien winkelen als een leuk tijdverdrijf. Zonder een bepaald doel voor ogen te hebben, gaan zij naar het winkelcentrum.

Carien Karsten: ,,Funshoppers moeten simpelweg een andere hobby zoeken. Het is duidelijk: stop met kopen en besteed je tijd aan iets anders. Dan kun je bijvoorbeeld eindelijk eens gaan sporten.'

Koopjesjagers

Zij jagen zoveel mogelijk aanbiedingen na. Onder het motto `dit kan je voor die prijs toch niet laten liggen' worden de meest onzinnige producten aangeschaft.

Karsten: ,,Koopjesjagers moeten proberen de drang steeds te willen kopen te onderdrukken. Dit kan bijvoorbeeld makkelijk door in de uitverkoop niet te veel in winkelstraten te komen.'

Troostkopers

Bij deze groep zijn de vrouwen sterk in de meerderheid. Wanneer zij relatieproblemen hebben of om een andere reden een negatief zelfbeeld hebben, proberen zij dit te verhelpen met een aankoop.

Karsten: ,,Troostkopers geven de liefde die ze niet van anderen krijgen, aan zichzelf door iets te kopen. Ze moeten ontdekken waar hun eenzame gevoel vandaan komt. Praat erover met familie en vrienden of bezoek een psycholoog.'

Dwangkopers

Deze groep koopverslaafden is obsessief bezig met kopen. Een dwangkoper moet altijd kopen. Dit gevoel is te vergelijken met de schoonmaakdrang van iemand met smetvrees. Soms gaat het kopen samen met een psychische stoornis, zoals ADHD of manische depressiviteit.

Karsten: ,,Deze groep komt niet makkelijk van het overmatig kopen af. Het verknippen van creditcards kan helpen. Ook strenge controle van de uitgaven door een naaste is vaak nuttig. Manisch depressieven kunnen zich in het uiterste geval onder curatele laten stellen. Op die manier kunnen de in een roes gedane uitgaven worden teruggedraaid.'