Voor veel van ons was het de afgelopen twee jaar best even schrikken geblazen. Terwijl de economie de jaren daarvoor explodeerde en aan onze welvaart geen einde leek te komen, ontstond er na 11 september toch een keerpunt. Nu, in 2004, kunnen we rustig stellen dat de bomen niet meer tot in de hemel groeien. Sterker nog: de Nederlandse economie is vorig jaar met 0,8 procent gekrompen, zo blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek. Het is de eerste daling van de economie over een heel jaar sinds 1982.
En dat heeft gevolgen voor de consument. Die loopt bij een slechte economie immers meer kans zijn baan te verliezen of er op zijn minst in inkomen op achteruit te gaan. En hoewel dat heus niet altijd tot enorme problemen hoeft te leiden, kunnen geldzorgen toch best veel stress veroorzaken. Juriste en psychotherapeute Carien Karsten bevestigt dat. Zij geeft onder meer preventiecursussen op het gebied van schulden- en stressmanagement en verdiept zich al jaren in de psychologische kant die met geld samenhangt. "Daar heb ik altijd al belangstelling voor gehad. Geld heeft namelijk te maken met behoeftes en ook in de psychologie gaat het vaak over behoeftes. Geld is niet alleen maar iets wat je verdient, het is ook iets waar veel mensen afhankelijk van zijn. Of hij geldzorgen heeft, heeft dus ook invloed op zijn psyche."

Luxeprobleem
Karsten was onder andere medeauteur van het boek veel geluk. De weg naar financiële vrijheid. Hoewel dit boek al in 2000 uitkwam, merk zij dat er juist de laatste tijd weer veel belangstelling voor is. "Dat komt doordat consumenten nu erg onzeker zijn over hun financiële situatie. Er is ook nogal wat gebeurd natuurlijk. En je moet niet denken dat alleen echt kwakkelende ondernemers, last hebben van financiële stress. Ook mensen die ogenschijnlijk succesvol zijn, kunnen er onder gebukt gaan."
Karsten noemt als voorbeeld een directeur van een groot bedrijf dat ze kent. "Hij boekte jarenlang de ene recordwinst na de andere en was er dus van overtuigd dat hij voor zijn veertigste jaar binnen zou zijn. Hij had zelfs al een huis in Spanje gekocht en aan zijn vrouw beloofd dat ze daar lekker van elkaar zouden gaan genieten. Maar helaas, het gaat de laatste tijd een stuk minder goed met zijn bedrijf en dus zijn de plannen in de ijskast gezet. Dat geeft spanningen. Het klinkt natuurlijk als een luxeprobleem maar de hele planning van deze man is weg en daar kan hij maar moeilijk mee omgaan."
Wat vaak bijdraagt aan geldstress is dat mensen er niet graag over praten. Karsten: "Ze schamen zich enorm voor hun financiële problemen. Dat heeft denk ik te maken met onze calvinistische inslag. We zijn bang dat anderen denken dat we een gat in onze hand hebben. Het gevolg is dat er eigenlijk maar weinig gepraat wordt over financiële problemen en dat maakt de stress nog veel groter. Mensen hebben namelijk geen klankbord meer en durven hun zorgen niet te uiten."
De laatste twintig jaar lijkt geld ook steeds belangrijker te zijn geworden in onze maatschappij. Karsten: "Dat zou kunnen. Het is in ieder geval zo, dat veel mensen hun status ontlenen aan hun banksaldo. Wie geen geld heeft, is een loser, dat is het idee. Daarom is het ook zo lastig om je levensstandaard te wijzigen. Als je al jaren naar dezelfde dure slager gaat, doet het best pijn als dat niet meer kan. Dat voelt als een afgang."
Grappig genoeg hoor je de laatste tijd juist ook heel veel over mensen die koopverslaafd zijn en geen maat weten te houden als ze gaan winkelen. Is dat niet in tegenspraak met de slechte economie? "Juist niet," vindt Karsten. "Het is niet zo dat er meer koopverslaafden zijn, alleen valt het nu pas op omdat ze het vaak eigenlijk niet meer kunnen betalen. Als je onbegrensd kunt kopen en je doet het ook, zie je niet snel in dat er een probleem is. Maar als je je ervoor in de schulden moet steken wel."

Verschillende potjes
Er zijn natuurlijk allerlei redenen waarom mensen geldzorgen kunnen hebben, maar Karsten heeft wel een paar handreikingen die voor veel mensen handig kunnen zijn. "Het is belangrijk om goed op een rijtje te zetten hoe het zit met je inkomsten en uitgaven. Vroeger hadden we allerlei verschillende potjes in huis. Een geldpotje voor de boodschappen, eentje voor kleding, eentje voor de vakantie. Tegenwoordig doen we dat niet meer, waardoor we het overzicht verliezen."
Meer overzicht kan ook helpen bij de grotere uitgaven in een mensenleven, zoals een huis of een auto. Karsten: "In Amerika is het al heel normaal om een financiële planner in te huren met wie je rond te tafel gaat zitten en een financieel plan uitstippelt voor een langere tijd, soms zelfs voor de rest van je leven. Dat is helemaal geen gek idee, want als je op je vijftigste wilt stoppen met werken, zul je daar op je vijfendertigste al rekening mee moeten houden."
Dat klinkt allemaal eigenlijk heel logisch. Waarom doen we dat dan niet massaal? Karsten: "Omdat we het niet hebben geleerd. Ik zou het een heel goed idee vinden als kinderen op school al les krijgen in omgaan met geld en leren hoe je een basisboekhouding kunt maken. Zo weten ze hoeveel geld ze hebben, hoeveel ze uitgeven en dat ze, als ze iets groots willen kopen, geld opzij moeten zetten en ervoor kunnen sparen. Wie dat al jong begrijpt, heeft daar de rest van zijn leven iets aan."
Maar ook voor de huidige volwassenen is het nog niet te laat, zo lang ze maar echt willen, aldus Karsten. "Het belangrijkste is dat mensen zich over een bepaalde psychologische weerstand heen zetten. Heel veel mensen die bij mij komen, zeggen: "Geld interesseert me niet." Dat is onzin natuurlijk, ze vinden het alleen niet leuk om de realistische feiten onder ogen te zien. Ze dromen liever over de mooie spulletjes die ze willen kopen dan dat ze gaan nadenken of ze die überhaupt wel kunnen betalen. Maar wie realistisch met geld omgaat, merkt dat dat ook heel prettig kan zijn. Als kind vonden we het allemaal al leuk om winkeltje te spelen. Waarom nu niet meer?"

Kader

Mr. dr. Carien Karsten is schrijfster en psychotherapeute. Als management-consultant heeft zij B&A/Prometheus opgericht. Dit bureau houdt zich bezig met preventie, behandeling en terugkeer naar het werk bij burnout en andere arbeidsgerelateerde problemen. Carien Karsten studeerde Nederlands Recht en Klinische psychologie aan de Universiteit van Groningen.
Sinds 1998 schreef zij onder meer: Omgaan met whiplash, Elmar, 1998. Omgaan met burnout, preventie, hulp en reïntegratie, Elmar, 1999. Samen met Caro Hulshoff: veel geluk, de weg naar financiële vrijheid, Elmar, 2000 en samen met Klazien Laansma: Shoppen, de lust, het lijden en de lol, Elmar, 2003.
Zij is vaste columnist voor OPZIJ en Rendemens en de website burnin.nl.
Meer informatie: www.carienkarsten.nl