De kracht van positief denken

Always look on the bright side of life? Positief denken is meer dan het bestrijden van pijnlijke gevoelens of het herhalen van de matra 'Deze dag wordt geweldig'. Je bent zoals je denkt.

Tekst: Susan Smit

Je kent ze vast wel: van die types die met een niet te stuiten optimisme, enthousiasme en doortastendheid door het leven gaan. Ze beschouwen tegenslagen als uitdagingen, veranderingen als avonturen en wuiven praktische bezwaren weg. Het lijkt hen altijd voor de wind te gaan. Hun leven is heus niet probleemloos, maar ze dansen simpelweg om de moeilijkheden heen, springen over de obstakels en vervolgen met een grote glimlach hun weg. Meestal zijn ze succesvol, flexibel, creatief en populair. Ze gebruiken zelden het woord 'moeten' en vaak het woord 'willen', krijgen ze mensen zo gek om alles voor ze te doen en worden ze uitgenodigd voor elk feestje. Hun geheim: positief denken.
De term positief denken is helemaal doorgedrongen tot de populaire cultuur. Als er íets is blijven hangen van het new age-tijdperk is het wel dat je levensinstelling bepaalt hoe succesvol je bent: je creërt je eigen werkelijkheid, gelukkig zijn is een keuze en meer van dat soort kreten. Op workshops, bedrijfstrainingen en zelfs op verjaardagsfeestjes roepen mensen ons toe dat alle liefde, welvaart, gezondheid en geluk in de wereld voor jou weggelegd is, als je er maar in gelooft. Dat klinkt allemaal heel blij, maar het is een nogal simplistische opvatting van de kracht van positiviteit waarbij zelfoverschatting op de loer ligt. Het is de lieve en zoete versie van positief denken die het misschien goed doet op de bank bij Oprah, maar in het echte leven vooral irritatie opwekt. Met iemand die de nare kanten van het leven ontkent of weglacht en alleen maar gericht is op leuk, lief en mooi hoeven de meeste mensen in ieder geval geen avond naar de kroeg. Zijzelf schieten er trouwens ook weinig mee op, want problemen kun je ontkennen en frustraties kun je wegdrukken, maar onderhuids blijft het allemaal bestaan om op een onbewaakt moment in een nog hardnekkiger variant de kop op te steken.
De echte positieve denkers pakken het heel anders aan. Zij zijn geen zoetsappige dwazen of blinde mooipraters, maar aanvaarden tegenslagen en verwerken hun verdriet, en bedenken vervolgens wat ze eraan kunnen doen. Ze zijn creatief in het bedenken van alternatieven en gaan ervan uit dat ze de tegenvaller op kunnen lossen - of dat ze het zo kunnen plaatsen dat hun levensgeluk er niet door beperkt wordt. Naomi (35), verpleegkundige, is zo iemand, maar ziet zichzelf niet als een rasoptimist. 'Ik heb heus wel oog voor de schaduwkant van dingen, maar til daar niet meer zo zwaar aan als vroeger. Nadat mijn relatie uitging, was ik een half jaar depressief. In die periode heb ik veel nagedacht en besefte ik dat uit alles iets goeds voortkomt, als je het maar niet uit teleurstelling de rug toekeert. Als ik dat met de liefde gedaan zou hebben, zou ik mijn huidige vriend, met wie ik over een paar maanden ga trouwen, nooit ontmoet hebben. Juist de meest pijnlijke ervaringen hebben me uiteindelijk iets gebracht. Soms is dat een vriendschap die is verdiept, een helpende hand uit onverwachte hoek, andere keren is dat inzicht of kracht. What doesn't kill you makes you stronger, daar geloof ik in.'
Boeddha onderwees vierentachtigduizend manieren om negatieve gevoelens te bedwingen en te kalmeren, maar de moderne westerse ontwikkeling van positief denken - ook de oppervlakkige soort die zich blindstaart op geluk - vindt zijn oorsprong in, waar anders, Amerika. Benjamin Franklin schreef aan het einde van de achttiende eeuw in zijn autobiografie hoe hij als straatarme jongeman, een van de zeventien kinderen van een kaarsenmaker uit Boston, louter door zijn goede verstand en optimisme een fortuin vergaart, plus de vriendschap en het respect van de meest vooraanstaande mensen ter wereld. Vanaf dat moment volgden de van-krantenjongen-tot-miljonair-verhalen elkaar op, allemaal met de kerngedachte dat niet de omstandigheden, maar de manier waarop je denkt je al dan niet succesvol maakt. Psycho-analyticus Albert Ellis ontwikkelde de theorie dat je gedachten, die je emoties bepalen, kunt manipuleren en Dr. Norman Vincent Peale gebruikte deze theorie om zijn christelijke getinte megabestseller De kracht van positief denken (1952) te schrijven, die nog steeds wordt herdrukt. Stap in je grootsheid van Anthony Robbins (1991) deed de rest. Zijn eigen verhaal geldt, zoals gebruikelijk in Amerikaanse zelfhulpboeken, als het bewijs dat je met de kracht van het denken je dromen kunt verwezenlijken. Robbins noemt het 'geestkracht': 'Ik gebruikte die kracht om me voorgoed van zeventien kilo vet te verlossen, de vrouw van mijn dromen te veroveren, met wie ik trouwde en het gezin stichtte dat ik zo wenste. Ik gebruikte die kracht om mijn inkoment verhogen tot meer dan een miljoen dollar per jaar.' Je bent zoals je denkt, dus.
Ook de new agebeweging heeft het positief denken-gedachtengoed omarmt, en betrekt het opwekken van positieve gevoelens erbij. Het dankbaarheidsdagboek is daarvan een goed voorbeeld: schrijf elke dag minimaal vier dingen op waarvoor je dankbaar bent, zodat je na een tijdje vanzelf gericht bent op je zegeningen in plaats van je beperkingen en tekortkomingen. Het doorleven en loslaten van negatieve gedachten en emoties via meditatie, visualisatie en lichaamswerk is een andere techniek. Dr. Judith Orloff schrijft in Tien formules voor positieve energie: 'Als je negatieve emoties onderdrukt, veroorzaken die een verstopping in je lichaam. Maar als je ze aanpakt, komt energie vrij ten gevolge van het loslaten van emoties. Ons doel is dus het positieve te benadrukken en alles weg te nemen wat goedheid in de weg staat.' Ilanya Vazant, predikant en schrijfster, zegt in een interview: 'Toen mensen rond mijn twintigste me begonnen te vragen waarom ik toch zo kwaad was, liet ik mijn verdediging eindelijk vallen en vroeg me af: "Ja, waarom eigenlijk?" Spirituele leraren lieten me zien hoe de geest kan genezen. Als je in plaats van "Dit is vreselijk" denkt "Hier kan ik iets van leren", ga je anders denken. Het is meer dan intellectuele kennis, het is een complete verschuiving van energie.'
Hoe werkt positief denken nu precies? De meeste psychologen zullen antwoorden dat je de gedachten die je pessimistisch of ongelukkig maken uitdaagt door er een positieve gedachte tegenover te zetten. Bij elke situatie zul je bepaalde gedachten hebben, waaruit vervolgens weer gevoelens voortkomen. Wanneer de gedachten negatief zijn zullen je gevoelens dat ook zijn. Negatieve, irreële gedachten kun je onder de loep nemen door er bijvoorbeeld vragen over te stellen. Hierdoor kun je op andere, alternatieve gedachten komen. Carien Karsten, psycholoog en auteur van Veel geluk!: 'Als je iets naars hoort, sta je stil bij wat het met je doet en blijf je rustig ademhalen. Dan zet je er een beeld tegenover dat je goed doet, het gezicht van je dochter bijvoorbeeld. Vervolgens stel je jezelf en aantal vragen. Is dit echt het einde van de wereld? Wat zou je met dit nieuws kunnen doen? Hoe kun je het misschien zelfs in je voordeel laten werken? Positief denken betekent gericht zijn op de positieve aspecten van een situatie en minder op de negatieve. Het betekent ook dat je jezelf aanleert om niet meer te denken in absolute termen als: 'Diëten werken nooit', maar 'Als ik op vakantie ga, dan heb ik moeite met dit dieet'.'
Het lijkt allemaal om het uitbannen van negatieve gedachten te draaien. Dat past helemaal in een maatschappij waarin ziekte en ongeluk niet worden getolereerd en er van je verwacht wordt dat je altijd met een blij en optimistisch gemoed door het leven stapt. 'Mocht een ongelukkige gedachte je geest binnendringen,' schrijft Dr. Norman Vincent Peale, 'ban die dan bewust uit en vervang hem door een gelukkige gedachte.' Zijn negatieve gedachten dan altijd taboe? Je kunt iemand die net een kind heeft verloren toch moeilijk het advies geven om eens wat positiever te denken. Sommige negatieve gedachten zijn reëel, nietwaar? Karsten: 'Natuurlijk zijn er nare dingen waar je nare gedachten over mag hebben, maar een belangrijk onderdeel is hoop. Kijk je tegen gebeurtenissen aan als hopeloos, dan helpt dat je alleen maar dieper in de put. Die gedachten zijn niet taboe, maar je kunt wel beseffen dat ze je niet zullen helpen. Als je een knobbeltje in je borst ontdekt kun je denken dat het helemaal mis is en opgeven, maar je kunt ook jezelf voorhouden dat het misschien goed verholpen kan worden. Stel jezelf niet onmiddellijk het ergste scenario voor.'
Daar zit iets in. Vijfennegentig procent van de dingen waar mensen zich zorgen om maken, gebeuren nooit. Ophouden met piekeren is dan ook een van de pijlers in positief denken. Peale tipt ons om, voordat je naar bed gaat, je geest te ledigen om te voorkomen dat je bewustzijn zich tijdens je slaap met allerlei zorgen bezighoudt. 'Om zorgen af te voeren, kun je gebruik maken van je creatieve verbeeldingskracht. Probeer je voor te stellen dat al je zorgerlijke gedachten wegstromen zoals water uit de wasbak wegstroomt als je de stop eruit haalt.' Affirmaties - het hardop of in gedachten positieve uitspraken opzeggen - is ook een veelgebruikte methode om positief te leren denken. Denk 'Elke dag gaat het in alle opzochten steeds beter met me' en je onderbewustzijn zal erin gaan geloven. Veel hoger opgeleide mensen vinden het moeilijk om hun kritische vermogen uit te schakelen en zich mee te laten slepen in dit soort peptalk, maar het onderbewustzijn en je lichaam reageert erop alsof het een 'eigen' spontane gedachte is.
Sommige mensen zien het glas van nature al als halfvol, maar de meeste mensen moeten het zich aanleren. Positief denken is een vaardigheid: het is mogelijk om anders te leren denken, ook al lijken je gedachten doorgaans vanuit je onderbewustzijn op te borrelen zonder dat je er controle over hebt. De Amerikaanse psycho-analyticusVera Pfeiffer noemt het 'bewust kiezen voor nieuwe positieve gedachten en deze aan je onderbewuste gedachten overdragen.' Anders denken is dus meestal wel te leren, maar het vereist wel tijd en inspanning. De meeste mensen zijn zich immers niet erg bewust van hun eigen denkpatronen. Karsten: 'In het begin daagt de therapeut de gedachten van de cliënt uit. Het is echter de bedoeling dat de cliënt dat geleidelijk zelf leert. Je zult ermee moeten oefenen totdat je het je eigenmaakt. Op een gegeven moment is de gewoonte gevormd en ben je geconditioneerd om na elke negatieve gedachte de andere kant ervan te bekijken en in alternatieven te denken. Denk trouwens niet dat negatieve gedachten helemaal zullen verdwijnen. Het zit in onze genen vanuit de oertijd, waarin we vanuit onze overlevingsdrang beducht waren op angst en gevaar. In de moderne tijd ontvangen we zoveel prikkels die het aanmaken van adrenaline oproepen, dat er als bijproduct sombere gedachten kunnen ontstaan. Het is trainbaar om niet bij de pakken neer te zitten, de zonnige kant te zien en ongeluk meer te verdragen als onderdeel van het leven. Denkpatronen, hoe automatisch ze ook lijken te verlopen, kunnen worden omgedraaid.'
Je denkpatronen hebben een effect op je gezondheid, zoveel is zeker. Hoge bloeddruk, maagzweren, hartkwalen en gewrichtsontstekingen hangen samen met spanningen, bezorgdheid en verdriet. In het opmerkelijkste onderzoek dat ooit is uitgevoerd naar geluk en levensduur werd gekeken naar de autobiografische schets die nonnen in 1932 schreven voor het afleggen van hun eed. Van de meest opgewekte nonnen, die in hun eed blijk gaven van positieve gevoelens, werd 90 procent ouder dan 85, terwijl van de minst vrolijke nonnen slechts 34 procent die leeftijd had bereikt. Het ziet er dus naar uit dat een gelukkige non een lang levende non is. Zo bekeken kun je beter je sombere gedachten aanpakken dan je rookverslaving. Martine (34) zegt dat haar lichaam aangeeft wanneer ze uit balans is: 'Ik ben een explosief mens en ben snel van de slag door wat ik achteraf beschouw als kleine dingen. Het kostte me zoveel energie dat mijn werk en relatie eronder gingen lijden. Met een vriendin bezocht ik daarom een jaar geleden een workhop in positief denken om van mijn woede af te komen. Ik heb geleerd dat het belangrijk is om het te identificeren: waar is de woede door opgewekt en waarom zit dat me zo dwars? Soms helpt het om het op te schrijven, maar natuurlijk heb ik daar niet altijd het geduld voor. Als ik woede en wrok heb laten ophopen, dan reageert mijn lichaam. Ik raak mijn stem kwijt, de spieren in mijn nek worden stijf en pijnlijk en mijn lichaam slaat meer vet op. Als ik drie kilo aankom en steeds in mijn nek loop te wrijven, dan weet ik dat ik werk te doen heb!'
En wat kan positief denken voor je betekenen als je eenmaal ziek bent? Karsten: 'Het is niet zo dat je vanzelf beter wordt als je er maar positief tegenaan kijkt, maar door op die manier te denken versterk je de ziekte in ieder geval niet. Als je langdurig boos bent om wat je is overkomen, maakt je lichaam meer stresshormonen aan, word je kwestbaar voor hart- en vaatziekten en zal je immuumsysteem verzwakken. Natuurlijk is het goed om je woede onder ogen te zien, maar doe er vervolgens iets mee en kijk welke kracht er blijkbaar nog in jezelf zit. Als je je verzet tegen de realiteit, is dat een voortdurende strijd die je wegvoert van innerlijke vrede. Bovendien word je erg onaangenaam gezelschap, waardoor je mensen van je vervreemdt.'
Jezelf een positievere levenshouding aanmeten doe je in kleine stapjes. Verzet je niet langer tegen de realiteit en stel je open voor wat de buitenwereld je te bieden heeft. Ga uitdagende dingen aan. Denk niet te snel dat je iets niet kan of dat het niets voor jou is, maar verleg je grenzen. En het allerbelangrijkste: wees bereid kritisch naar jezelf te kijken. Als je angst, spanning, boosheid of verdriet ervaart, bestrijdt die dan niet met een warm bad of een pak koekjes, maar ga met de oorzaak aan de gang. Doe aan zelfonderzoek! Naomi: 'Sinds ik zelf verantwoordelijkheid ben gaan nemen voor mijn leven en mijn welzijn, voel ik me veel zelfverzekerder. Ik heb het gevoel dat alles voor me openligt en kies bewust hoe ik mijn toekomst wil invullen. Voor mijn depressie en herstel had ik een paar goede vriendinnen, die gelukkig ook zijn gebleven, maar nu heb ik zoveel leuke mensen om me heen die me inspireren. Als er nu eens iets mislukt, ben ik niet gelijk uit het veld geslagen, maar weet ik dat ik de kracht heb om op te krabbelen.'

[kader] Het positief denken-programma van Dr. Norman Vincent Peale
" Creër een beeld van jezelf als iemand die slaagt in het leven en prent dat beeld in je hoofd.
" Zodra er met betrekking tot je eigen kracht een negatieve gedachte opkomt, formuleer dan bewust een positieve gedachte om de eerste uit te bannen.
" Breng in gedachten geen obstakels aan en als je ermee te maken krijgt, wees er dan niet langer mee bezig dan nodig.
" Wees niet al te zeer onder de indruk van andere mensen en probeer ze in geen geval na te doen. Niemand kan jou zijn, zo totaal als jij dat kunt.
" Wend je, als je er zelf niet uitkomt, tot een deskundige die jou kan helpen te begrijpen waarom je doet wat je doet. Zelfkennis voert tot genezing.
" Maak een eerlijke schatting van wat je allemaal kunt en doe daar dan tien procent bovenop.
" Leg jezelf in Gods hand en geloof dat je de kracht ontvangt die je nodig hebt. Om dat te doen zeg je eenvoudig: 'Ik ben in Gods hand.'
(Uit: De kracht van positief denken, Dr. Norman Vincent Peale, Omega Boek, ISBN 9060578317.)

[kader] Boeken en cursussen
Workshop positief denken: 'Op weg om je leven te helen' in Den Helder. Zes avonden vanaf maandagavond 13 september 2004. Surf voor meer informatie naar www.hansboeree.nl of bel 0223-650135.
De workshop Positief Denken, die vijf lessen van een uur omvat, wordt een paar maal per jaar aangeboden door de Brahma Kumaris Spirituele Academie. Er zijn vestigingen in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Eindhoven, Groningen, Alkmaar, Zwolle en Utrecht. Surf naar www.bksa.org of bel 020-6240205.
Het geheim van positief denken, Dr. Norman Vincent Peale, Omega Boek, ISBN 9060576047.
Handboek voor positief denken en leven, Vera Pfeiffer, Omega Boek, ISBN *.
Tien formules voor positieve energie, Dr. Judith Orloff, Het Spectrum, ISBN 9027495300.
Gelukkig zijn kun je leren, Martin Seligman, Het Spectrum, ISBN 9027479631.
Psychologische achtergronden van kanker, Jacomine Landman-Kasper, Ankh-Hermez, ISBN *

[kader] Therapieën die gebruik maken van positief denken:
NEI
NEI staat voor Neuro Emotionele Integratie en is bedoeld om negatieve emoties uit je onderbewustzijn te transformeren. Arts Roy Martina lanceerde in 1995 zijn NEI-therapie, die principes uit de accupunctuur, bio-kinesiologie, neurowetenschappen en toegepaste psychologie combineert. Het wordt toegepast bij uiteenlopende klachten, zoals overgewicht, gebrek aan discipline, gebrek aan zelfvertrouwen, faalangst en stress. Kijk op www.neiregister.com voor geregistreerde NEI-therapeuten bij jou in de buurt en voor informatie over het werk van Roy Martina op www.roymartina.nl
NLP
Neuro-linguïstisch programmeren, kortweg NLP, is naar Nederland gekomen via de Verenigde Staten. Daar onderzochten Richard Bandler en John Grinder het proces van communicatie en verandering. NLP gaat er vanuit dat de mens in staat is om echt te genieten van het leven. Als de mens dit niet meer kan, is hem onderweg iets overkomen waardoor hij dat heeft afgeleerd. Door te onderzoeken hoe ervaringen uit het verleden de kwaliteit van het bestaan vandaag beïnvloeden, en te leren hoe je daar zelf verandering in kan brengen, kun je weer genieten.
RET
Rationeel-Emotieve Therapie is bedacht door de Amerikaanse pscychoanalyticus Albert Ellis. Het uitgangspunt van RET is ontleend aan een uitspraak van Epictetus: "Niet de dingen zelf zijn beangstigend, maar de manier waarop we ze bekijken." Met RET kun je jezelf aanleren om de negatieve gedachtengangen op te sporen en om te zetten in rationele patronen. Dat betekent dat je ondanks tegenslagen doorgaat met leven op de manier die voor jou het beste is. Surf voor meer informatie naar
The Workx
Byron Kathleen Reid (59), ex-makelaar en moeder van drie kinderen, ontwikkelde haar zelfhulpmethode toen ze op het dieptepunt van haar depressie was belandt en schreef er de bestseller Vier vragen die je leven veranderen over. 'The Work', zoals zij haar methode noemt, is stuitend eenvoudig: heb je een onaangename gedachte, stel jezelf dan vier vragen. Eén: is het waar? Twee: kan ik er überhaubt over oordelen? Drie: hoe voel en gedraag ik me als ik die gedachte heb? Vier: wat als ik die gedachte niet had? En vervolgens keer je de gedachte om. 'Ik ben te dik' verandert dan in 'Ik ben prima zoals ik ben.'

[kader] Tips voor het ontwikkelen van positief denken:
" Wees geen slachtoffer. Stop met het aannemen van een slachtofferrol en probeer waar mogelijk de touwtjes in handen te nemen.
" Sta positief tegenover jezelf. Wanneer je bijvoorbeeld een klus niet op tijd afkrijgt, bepaal dan voor jezelf wanneer het wel afkomt en bedenk dat je je best hebt gedaan. Wees niet bang om fouten te maken, want van fouten kun je leren.
" Vermijd negatieve formuleringen. Denk voordat je een presentatie moet houden niet: 'Ik hoop dat ik niet faal', maar bekijk het van de positieve kant en denk aan je goede voorbereiding.
" Zeg wat je wilt. Ga er niet vanuit dat anderen je gedachten kunnen lezen, maar praat over je gevoelens en verlangens.
" Stop met tobben! Piekeren kost veel energie en levert niets op. Tob niet over de toekomst, want die pakt toch anders uit dan je denkt. Laat het verleden achter je en speel geen als ik nou zus of zo had gedaan-spelletjes.