Uit het Reformatorisch dagblad

Datum: 15-02-2003

Niet genoeg aan elf boormachines

Henk de Boer
Tijdens de Drie Dwaze Dagen, het jaarlijkse uitverkoopfestijn van de Bijenkorf in oktober, deden Carien Karsten en haar coauteur Klazien Laansma een eerste
verkennend onderzoek naar koopverslaving. Ruim 200 graaiende bezoekers kregen
de stelling voorgelegd dat vrouwen koopziek zijn.

Van de dertigplussers was eenderde het hiermee eens, van de twintigers zelfs de helft. "Daar keek ik best van op. Veel mensen weten dus heel goed van zichzelf dat ze koopverslaafd zijn."

Het viel de onderzoekers op dat mensen die uiteindelijk bepakt en bezakt de Bijenkorf verlieten zich soms helemaal weer moesten instellen op de omgeving. "Die stonden
echt te knipperen met hun ogen, ze waren weer op aarde geland." Interviews met de kooplustigen leverden een schat aan informatie op. Zoals van die man die al elf boormachines had (en trouwens ook acht steeksleutelsets en zestien hamers),
maar eerlijk toegaf de twaalfde boormachine niet te laten liggen als het een leuk modelletje was.

Een ouder echtpaar uit een piepklein Drents plaatsje had twee hele dagen in het warenhuis doorgebracht. "Niet te geloven. En een werkloze ict'er kwam met een tas
vol panty's naar buiten. Bestemd voor zijn vriendin. Dat kan dus ook: mensen kopen
voor anderen. Die man gaat trouwens standaard twee keer per week de stad in."

Op de vraag van Karsten wat nu de gelukkigste ervaring van de afgelopen zomer was, gaven de ondervraagden opmerkelijke antwoorden: het kopjes geven van de poes, de geboorte van (klein)kinderen, met een glaasje wijn in de tuin zitten of een reis zonder
luxe door een donker Afrikaans land. "Daaruit blijkt dat een shopverslaafde dus verre van tevreden is met zijn of haar gedrag."

Tienduizenden Nederlanders vechten dagelijks tegen hun koopverslaving
"Er zitten nu blauwe laarzen in mijn hoofd"

Ingrid, 31 jaar, moeder van twee kleine kinderen. Ze had het zichzelf nog zo
voorgenomen: níét doen! Maar ja, die hoge zwarte laarzen had ze toch eigenlijk
wel nodig. En ze waren zo leuk. "Daar loop ik dan dagen mee rond. Ik droom er zelfs nachten van." Binnen een week was de aankoop een feit. "Goed gevoel, ja. Heel even. Want de mooie blauwe laarzen die er ook stonden, zitten nu in mijn hoofd. Zo komt er iedere keer iets nieuws!" Ingrid is zwaar koopverslaafd. En ze is lang niet de enige in Nederland. Tijd voor serieuze aandacht en professionele hulpverlening.

De mailtjes stromen binnen bij Carien Karsten, bekend van haar boeken over onder
meer burn-out, rsi, whiplash, verslaving en schuldenproblemen. Een oproep om mee te werken aan een onderzoek naar het fenomeen koopverslaving
-op www.carienkarsten.nl- maakt veel los. Haar nieuwe boek over dit onderwerp ("Shoppen! De lust, het lijden en de lol", uitgeverij Elmar, Rijswijk) verschijnt begin maart.

De lijst met elf vragen probeert boven water te krijgen of mensen gekochte artikelen verbergen voor ouders of partner. En of mensen het moeilijk vinden zich aan een boodschappenlijstje te houden. Dat soort dingen. Volgens Karsten is iemand écht koopverslaafd bij zeven bevestigend beantwoorde vragen. "Er hebben tot nu toe 120 mensen meegedaan. Van de mannen bleek 33 procent koopverslaafd, van de
vrouwen 60 procent."

Veel literatuur over het verschijnsel is niet voorhanden. "Wat er is, is Amerikaans.
Daar is koopverslaving sinds de jaren tachtig onderwerp van onderzoek, vooral door de Stanford University", aldus de Amsterdamse, die behalve als schrijfster actief is als psychotherapeut bij Prometheus, een instelling voor hulp bij burn-out.

In de VS is de term "shop-aholic" inmiddels ingeburgerd. De persoon in kwestie lijdt -in medische termen- aan oniomanie. In goed Nederlands: een stoornis waarbij de drang om te kopen continu aanwezig is. Een te laag gehalte van de chemische stof serotonine in de hersenen zou de boosdoener zijn.

Karsten: "Het gevolg is een koopobsessie. Weerstand bieden is er niet bij. Stoppen al helemaal niet. Door de kick van het kopen kun je weer een poosje vooruit." Onder anderen Ingrid reageerde op haar oproep de vragenlijst op internet in te vullen. De
vrouw uit Haarlem zag in één klap bevestigd dat ze behoorlijk in de problemen zit. "Vanmorgen ben ik weer naar de stad geweest. Ik vond het slim om voor mijn oudste zoontje nog wat kleren te halen in de uitverkoop. Dat is gelukt. Drie kledingstukken 59 euro! Maar toch heb ik nu weer het gevoel dat er nóg wel wat te scoren valt. Het houdt maar niet op. En dan ligt over een paar weken de nieuwe collectie weer in de winkel. O, wat zal ik het moeilijk hebben! Je zou toch denken dat ik de winkels niet meer kan zien? De afgelopen weken ben ik denk ik wel vier of vijf keer geweest! Iedere keer om mijn behoeften te bevredigen."

In de Verenigde Staten zijn steeds meer deskundigen het erover eens dat koopwoede
een officiële psychiatrische aandoening is, te vergelijken met gokverslaving of
pyromanie. De schattingen over het aantal 'patiënten' lopen daar uiteen van 2 tot 8 procent van de bevolking. In negen van de tien gevallen gaat het daarbij om vrouwen. Karsten: "Voor Nederland zijn nog geen harde cijfers bekend, maar ik heb weinig reden om aan te nemen dat het hier onder de 8 procent zou liggen."

Ik shop, dus ik ben

Karsten wil niet generaliseren, maar ze denkt een shopverslaafde ondertussen op
straat te kunnen herkennen. "Ze is van top tot teen verzorgd: gepoetste schoenen met hakken, een tasje, armbanden en noem maar op. Om door een ringetje te halen. Zo'n vrouw wil een duidelijk beeld van zichzelf neerzetten. Ik shop, dus ik ben."

Het gaat overigens niet altijd om kleding. "Ik ken een dame die in de WAO zit. Ze verbouwde haar keuken en beloonde zichzelf telkens als ze een stukje was gevorderd.
Dan kocht ze weer een pan, of een vergiet. Alles bleef ingepakt in de kast staan. En ze vergat wat ze al had gekocht. Deze vrouw heeft een personal organizer nodig gehad om weer op orde te geraken."

De oorzaak van koopverslaving is niet altijd even gemakkelijk aan te wijzen. Een traumatische ervaring is een mogelijkheid. Niet zelden is er een link met de ouders. Karsten: "Soms betreft het een enig kind dat is verwend. Of een meisje dat op school jaloers was op een vriendin die altijd nieuwe kleren kreeg terwijl zij zelf alles van
haar zus moest afdragen." Een mail van een klagende vader spreekt boekdelen:
hij snapt niet waarom zijn dochter alle mogelijke soorten bikini's moet hebben.
"Terwijl hij zelf niet veel meer doet dan rommelmarkten aflopen om van alles
en nog wat te kopen."

Er zijn tips te geven die de koopwoede wellicht wat kunnen indammen. "Maak lijstjes, bekijk of je iets echt nodig hebt en houd je daar aan. Neem maar één creditcard mee
naar de stad. Bekijk niet alle reclamefolders. Slaap er eens een nachtje over.
Praat met je echtgenoot over het probleem." Toch werken deze maatregelen
voor veel mensen niet afdoende, zo leerde Karsten.

Wat haar uiteindelijk voor ogen staat, is reguliere en professionele hulp aan koopverslaafden. "In Amerika wordt met pillen gewerkt die het serotoninegehalte verhogen. Daar kan ik me iets bij voorstellen. Maar in Nederland hebben we die pillen nog niet. Wel heb ik contact gehad met een vrouw die een Cipramil-pil kreeg voorgeschreven tegen depressieve klachten. Sinds die tijd is ze ook van haar koopverslaving af."

Stroomversnelling

Koopwoede moet in ieder geval niet al te zeer in de sfeer van de verslavingszorg
worden getrokken, betoogt Karsten. "Dan heb je al een drempel te nemen." Het maatschappelijk werk ligt meer voor de hand. "Maar die mensen zijn er niet altijd goed voor opgeleid." Ze hoopt dat haar boek het opstarten van serieuze hulpverlening in een stroomversnelling brengt. "Burn-out werd tien jaar geleden ook gezien als te licht om te behandelen. Nu is het een onderwerp dat boven aan de agenda staat. Maar zoiets gaat langzaam, weet ik uit ervaring."

Niet alleen hulp achteraf is van belang. "Ik wil me ook hard maken voor preventie.
Hoe kunnen ouders bijvoorbeeld zeggen dat rood staan bij de bank niet erg is? Dat ze tekorten van hun kinderen wel aanvullen. Onbegrijpelijk." Koopverslaving is
uiteindelijk een maatschappelijk probleem, vindt Karsten. "Dat moeten we met
zijn allen aanpakken."

Ingrid heet in werkelijkheid anders.