Stresslessen van mensen die met de dood bedreigd zijn

Met de dood bedreigd worden is de allerergste vorm van stress. Hoe gaan mensen daarmee om en wat kunnen we daarvan leren?
Hoe laten mensen hun stress weer los als de gevreesde executie uiteindelijk niet plaatsvindt? Wat kun je daarvan leren in de omgang met mindere vormen van stress?
Ik kwam op die vraag na het lezen van een interview met de gegijzelde drukker Michel Catalano. Zijn eerste moment van doodsangst doorstond hij toen de terroristen, die eerder de redactie van Charlie Hebdo hadden aangevallen, op 9 januari aanbelden bij zijn drukkerij. In een reflex spoorde hij zijn medewerker aan om zich te verbergen. Tegen de terroristen zei hij dat hij alleen in het pand was. Hij zette koffie voor ze en behandelde hen als gewone mensen. Vooral dat heeft er voor gezorgd dat hij in leven is gebleven, meent Catalano.
De bedreiging van Catalano deed me denken aan een oorlogservaring van mijn vader. Hij was ondergedoken, werd verraden en vanuit de gevangenis naar het werkkamp Wilhelmshaven gebracht. ‘Du wirst erschossen’, kreeg hij te horen toen de Duitse bewakers bij een zoekactie in het kamp zijn geheime documenten vonden. In feite waren het gedichten van zijn vader die hij zou uittypen. Achter iedere regel stond een cijfer dat aangaf hoeveel woorden er in de regel stonden. Dat werd als geheimschrift geïnterpreteerd. Mijn vader werd in een gang tegen de muur gezet en wachtte de executie af. Waarom dat uiteindelijk niet is gebeurd, is hem nooit duidelijk geworden. Maar hij raakte niet in paniek, vertrouwde erop dat hij zou thuiskomen, of het nu in de hemel was of in Groningen.
Zowel mijn vader als Michel Catalano heeft een bewust beleefde en reële kans om doodgeschoten te worden, overleefd. Voor een deel is dat geluk, maar het heeft zeker ook te maken met de manier waarop ze de doodsdreiging tegemoet zagen. En wat misschien nog wel meer opvalt, is dat ze ook achteraf in staat waren de traumatische ervaring te verwerken. Wat deden ze om hun stress te beheersen en later weer los te laten?

Iets kunnen doen

Bij het verhaal van Michel Catalano valt op dat hij in een schijnbaar machteloze situatie eigen initiatief heeft kunnen tonen. Hij beschermde zijn medewerker, zette koffie en ging in gesprek met de daders. Dat gevoel, zelf invloed uit te kunnen oefenen in een situatie waar je compleet machteloos lijkt, helpt enorm om je staande te houden op het moment zelf, en je achteraf niet alsnog overmand te voelen door de doorstane stress. In zijn boek The body keeps the score toont traumadeskundige Bessel van der Kolk ook aan dat mensen die zelf initiatief hebben kunnen nemen in situaties van extreme stress, zoals bij een grote ramp, hun stresshormonen positief gebruiken, waardoor ze minder kwetsbaar zijn voor traumatisering.
In het dagboek van mijn vader staan observaties over wie het wel en wie het niet redden in het werkkamp. Mensen die geobsedeerd waren door het verleden en eindeloos praatten over wat ze vroeger aten en hoe vrij ze zich voelden, zag je met de dag zwakker worden, terwijl mensen die zich bekommerden over medekampbewoners en die zich in gedachten richtten op hun leven na het kamp er veel beter aan toe waren. Mijn vader putte kracht uit het beschrijven en nadenken over dit soort observaties, en door zich af te vragen wat hij hier later mee zou gaan doen.

confrontatie

Michel Catalano gaat in het interview uitvoerig in op de manier waarop hij de doodsbedreiging probeerde te verwerken. In eerste instantie verlangde hij er vooral naar dat alles weer bij het oude zou zijn. Toen hem duidelijk werd dat dat niet zou gebeuren, wilde hij alles achter zich laten en een nieuw leven beginnen. Uiteindelijk beseft hij dat hij zo niet aan de verwerking van zijn trauma toekomt. Hij moet leren omgaan met zijn herinneringen. En als het hem allemaal teveel wordt, zoek hij tijdelijk afleiding.

afleiding 

Als hij niet kan slapen, pakt hij zijn tablet en luistert hij naar programma’s als Des racines et des ailes, over de schoonheid van het Franse landschap. Door te luisteren zonder de beelden van het landschap te zien, zet hij zijn hersens aan het werk en dwingt hij zich het positieve te verbeelden. Hij ziet bijvoorbeeld de magnifieke kust van Bretagne voor zich. Soms zijn de beelden van de gijzeling sterker en komen ze erdoorheen, maar vaak helpt het hem.

levenslust

Ruim een half jaar na de gijzeling bouwt Catalano zijn leven weer op. Hij heeft weer zin om te lachen, en denkt dat de joie de vivre wel weer terug zal komen. Mensen in zijn omgeving zijn pessimistischer geworden door wat er gebeurd is. Hij niet, hij is blij het overleefd te hebben.

vooruitkijken

De stresslessen van Michel Catalano en mijn vader komen overeen met wat anderen zeggen over het overleven van deze vorm van extreme stress: kijk wat je zelf nog kunt doen, ook, en vooral, in situaties waarin je totaal machteloos lijkt. Mentaal actief blijven, en je gedachten op de toekomst richten, is het beste wat je kunt doen in situaties van extreme stress.
——————————-

Deze column verscheen ook in Intermediar

Vorig bericht
Door de mand vallen
Volgend bericht
Stresslessen van mensen die met de dood bedreigd zijn

Gerelateerde berichten

No results found

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Fill out this field
Fill out this field
Geef een geldig e-mailadres op.

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Menu