Cortisolspeekseltest

Vraag: Bij burnout gaat het steeds over cortisol en dergelijke. Toch lees ik bij jullie weinig over tests hiervoor. Er zijn setjes op de markt waarmee je het zelf kunt doen. Wat denken jullie hiervan?

Antwoord: Inderdaad zijn er doe-het-zelfsetjes voor hormoontests te koop via internet, meestal onder namen als ASI ( adrenal saliva index). Wij zijn daarover niet onverdeeld enthousiast. Ten eerste zijn ze behoorlijk duur. Ten tweede zijn ze niet makkelijk te interpreteren.
De cortisolspiegel verschilt van mens tot mens. Het is dus moeilijk boven- en ondergrenzen te geven voor wat normaal is. Ook over de dag varieert de hoogte van het cortisolgehalte in het lichaam (tenminste bij gezonde mensen). Een eenmalige test zegt dus helemaal niets. In feite zou je hem minimaal moeten vergelijken met je eigen cortisolgehalte voordat je burnout raakte, gemeten op dezelfde tijd van de dag onder exact dezelfde omstandigheden. Dat is al heel moeilijk te bereiken, maar meestal heb je pas de behoefte om te testen als je al burnout bent en heb je er helemaal niet aan gedacht zo'n uitgangswaarde bij jezelf te bepalen. Waarom zou je ook? Voor die tijd hoorde jij immers ook bij die mensen die dachten dat burnout jou nooit zou overkomen.
De meeste tests die verkocht worden werken dan ook niet met een enkele meting maar met een viertal metingen verspreid over, maar op vaste tijdstippen op de dag. Een precisiewerkje om het goed uit te voeren. Op zich zou je op die manier wel aan kunnen tonen dat je cortisolproductie uitgeput. Stel dat je jezelf voor een van de meetpunten blootstelt aan stress, dan zou je in die meting een cortisolpiekje moeten zien. Afwezigheid daarvan zegt wel iets over de status van je bijnieren.
Maar wat wil je precies met zo'n test als individu? Je klachten worden er niet anders van: je bent moe, hebt gewrichtspijnen, hoofdpijn, concentratieproblemen etc. Wat zegt zo'n test dan? Als je cortisol okee blijkt, betekent dat dan dat je een aansteller bent? Als je test afwijkt worden je klachten dan ernstiger of minder ernstig? Sommige werkgevers zouden de cortisoltest graag willen gebruiken om aan te tonen of iemand wel echt burnout is, maar dat lijkt ons een gevaarlijke ontwikkeling. Er is immers ook burnout waarbij de cortisol nog niet is uitgeput. Volgens ons zijn de mensen met uitgeputte cortisol nog een stap verder van huis dan de niet-cortisoluitgeputten. Als je van je baas pas ziek naar huis mag als ook je laatste restje cortisol eruit uitgeperst is, staat dat je herstel knap in de weg. Deze mensen met type II- burnout hebben vaak langer hersteltijd nodig.
Ons advies is dan ook: vertrouw niet op een test om te weten hoe het met je gaat: als jij aan je lijf voelt dat het niet okee met je is, is het niet okee. Mensen die burnout raken reageren vaak al laat genoeg op de signalen uit hun lichaam. Als ze dan wat voelen moeten ze dat serieus nemen en niet op afstand houden omdat de test nog goed is. Zoek behandeling als je voelt dat het niet goed met je is.
Is zo'n test dan helemaal waardeloos? Nee. Dergelijke testen kunnen uitstekend gebruikt worden door wetenschappers om bijvoorbeeld de typentheorie over burnout verder te onderbouwen. Een enkele keer kan een test nuttig zijn om een arts te helpen uit te maken of de patiënt burnout heeft of dat er toch andere dingen aan de hand zijn. Maar voor mensen met klachten lijkt het ons een middel dat enkel dure schijnzekerheid geeft: eigenlijk weet je zelf wel dat het mis is.