Explosies in het hoofd

vraag:
Janneke wordt soms midden in de nacht wakker van het geluid van een explosie. Ze schrikt hier steeds enorm van, haar hart slaat op hol en ze kan bijna niet weer in slaap komen. De eerste keren maakt ze haar man wakker. Die bleek steeds niets te horen. Ze is er inmiddels van overtuigd dat de geluiden in haar hoofd zitten en vraagt zich af of ze iets met haar burnout te maken hebben.

antwoord:
Het fenomeen dat Janneke beschrijft heb ik zelf eens meegemaakt als zevenjarig kind. Mijn broertje was net geboren. Ik hoorde een enorm hard geluid, ik dacht dat er een straaljager door mijn slaapkamer vloog!
We hebben hier te maken met het 'exploding head syndrome', een naam die doet denken aan horrorfilms. Het is wel een vervelende, maar gelukkig geen gevaarlijke kwaal. De uit het niets verschijnende en weer in het niets verdwijnende harde knallen kunnen bij daarvoor gevoelige mensen optreden in periodes van stress. Ze hebben niet te maken met wat er voor het slapen gaan gedaan is. Sommige mensen hebben een aantal van deze ervaringen per nacht, anderen maken het maar eens in hun leven mee, weer anderen nooit. Vrouwen hebben er iets vaker last van dan mannen. Het komt voor op alle leeftijden.

Hoe het ontstaat is voor zover ik weet nog niet bekend ( als iemand er meer van weet hoor ik dat graag!). Maar in ieder geval moeten er hersensystemen bij betrokken zijn die alert blijven ondanks dat je slaapt: dat zijn in het algemeen oude hersendelen, die we delen met dieren. Stress en de daarbij behorende verstoringen in de stresshormonen maken de hersenen gevoeliger voor het afgeven van verkeerde signalen. Ik stel me voor dat er een soort kortsluiting ontstaat in een hersenstructuur die normaal bepaalt of iets gevaar of niets-aan-de-hand betekent. Daarna gaan er seintjes alle kanten op. Naar je hormonale en neurale stress-systeem (de hypothalamus-hypofyse-bijnieras en het autonomen zenuwstelsel): je lichaam wordt klaargemaakt om te vluchten of te vechten.Van daaruit naar het slaap/waakcentrum in het verlengde (ruggen)merg (het reticulair systeem): je wordt wakker. Naar de hippocampus: je herinnert je een hard geluid. En van daaruit naar de hogere hersengebieden die zich bezig gaan houden met het raadsel wat je nou net gehoord hebt.

Als die hogere hersengebieden er al lang van overtuigd zijn dat je rustig weer kunt gaan slapen, staat het lichaam nog stijf van de adrenaline. De schrik en de hartkloppingen willen maar langzaam zakken. Zeker bij mensen met burnout bij wie de stresshormonen balans toch al uit evenwicht is en spanningseffecten extra lange hersteltijd vergen.
Wat er tegen deze nachtelijke storingen te doen is? Weten dat het geen kwaad kan stelt je gerust, waardoor de stresshormonen kunnen dalen. Bij overspannenheid of burnout is het belangrijk de stress te behandelen - naarmate de stress iemand minder in de greep heeft, zullen er ook minder knallen komen. Als je toch wakker bent geworden door een knal en niet meer kunt slapen, kan je jezelf helpen door een ontspanningsoefening te doen, een glas warme melk te drinken of een saai boek te lezen.

Greet Andringa, arts en stagiaire humanistiek bij Prometheus